Mieczys�aw Pajewski, "Meandry spor�w o pochodzenie" (4) (2005)

Id� pod pr�d lipiec 2005, nr 7 (12), s. 9-10.

 

s. 9

Intelektualna ekwilibrystyka arcybiskupa

           Jak pisa�em w majowym numerze Id� pod pr�d, problem z�a istniej�cego w �wiecie, a zw�aszcza osobista tragedia – �mier� ukochanej c�rki, doprowadzi�a Darwina do niewiary w Boga. Darwin za �ycia nie afiszowa� si� swoim ateizmem, wprowadzaj�c wielu w b��d, ale dzi� nie ulega w�tpliwo�ci, �e w Boga nie wierzy�. �wiadcz� o tym jego s�owa z Autobiografii:

[...] niewiara ogarn��a mnie w bardzo wolnym tempie, ale w ko�cu sta�a si� ca�kowita. Tempo to by�o tak wolne, �e nie czu�em �adnego strapienia i nigdy odt�d nie w�tpi�em ani przez sekund�, �e m�j wniosek by� poprawny. Trudno mi sobie rzeczywi�cie wyobrazi�, jak ktokolwiek m�g�by chcie�, by chrze�cija�stwo by�o prawdziwe; bo je je�li tak, to zwyk�y j�zyk tekstu wydaje si� pokazywa�, i� ludzie, kt�rzy nie wierz� – a do tych zalicza�bym mojego Ojca, Brata i prawie wszystkich moich najlepszych przyjaci��, b�d� przez wieki karani. A to jest przekl�ta doktryna. [1]

           Darwin sam przyzna�, �e niewiara jego sta�a si� ca�kowita. Ale po dzi� dzie� wielu b��dnie s�dzi, �e Darwina cechowa� jaki� rodzaj religijnej wiary. P�� biedy, je�li tak s�dz� bli�ej niezorientowani. Gorzej, je�li te fa�szywe przekonania rozpowszechniaj� ludzie, kt�rzy z racji swojego zawodu i przygotowania znaj� prawd�. Do os�b takich nale�y arcybiskup Lublina, ks. prof. J�zef �yci�ski. Zaryzykowa�bym nawet twierdzenie, �e jest on najbardziej „zas�u�onym” w naszym kraju propagatorem fa�szywego twierdzenia o wierz�cym Darwinie. Ale propagowanie fa�szywego twierdzenia nie jest �atwe. Trzeba omija� fakty, wypacza� ich sens, dokonywa� manipulacji. Przyjrzyjmy si� bli�ej technice manipulacji, stosowanej przez arcybiskupa.

           W wielu wypowiedziach stara si� on przekona� czytelnika, �e Darwin by� cz�owiekiem wierz�cym, tyle �e nie lubi� si� wypowiada� na tematy wiary, gdy� by� przyrodnikiem:

Obdarzony zmys�em krytycyzmu Darwin wiedzia� o swym braku kompetencji filozoficznych czy teologicznych, st�d te� stara� si� programowo unika� komentarzy, wykraczaj�cych poza jego specjalno��. [...] [Darwin] zachowywa� rezerw� wobec wszelkich form religii instytucjonalnej, ograniczaj�c si� do przyj�cia wiary w Boskiego Stw�rc�, kt�ry kieruje zmienno�ci� gatunk�w i ca�ym rozwojem przyrody. [2]

Darwin by� ogromnie ostro�ny przy podobnych ekstrapolacjach i [...] przyznawa�, i� powa�nych trudno�ci dostarcza�y mu zar�wno metafizyka, jak i matematyka. [3]

Na przek�r oczekiwaniom tych wsp��czesnych, kt�rzy odwo�ywali si� do jego autorytetu, by znale�� odpowiedzi na podstawowe pytania filozofii i teologii, Darwin okazywa� ostro�no�� i niezdecydowanie przy podejmowaniu kwestii wywo�uj�cych publiczne emocje. [...] Darwin kategorycznie odm�wi�. [...] Decyzja ta doskonale ilustruje osobisty styl, w kt�rym dominowa�a odpowiedzialno�� za ka�de s�owo oraz �wiadomo�� obiektywnej z�o�ono�ci dyskutowanych kwestii i w�asnej niekompetencji w dziedzinie metafizyki. [4]

           Wszystkie te twierdzenia maj� go�os�owny charakter. Prawd� jest, �e Darwin unika� publicznego wypowiadania si� na kontrowersyjne tematy, ale nie dlatego, �e w�tpi� w swoje kompetencje poza naukami przyrodniczymi, ale dlatego, �e chcia� unikn�� spor�w i zachowa� popularno��. [5] G�oszenie pogl�d�w ateistycznych w wiktoria�skiej Anglii z pewno�ci� przysporzy�oby mu k�opot�w. W tym �wietle nale�y widzie� s�ynne ostatnie zdanie swojego g��wnego dzie�a O powstawaniu gatunk�w, kt�re stale cytuj� zwolennicy pogl�du o wierz�cym Darwinie:

Wnios�y zaiste jest to pogl�d, �e Stw�rca natchn�� �yciem kilka form lub jedn� tylko i �e gdy planeta nasza podlegaj�c �cis�ym prawom ci��enia dokonywa�a swych obrot�w, z tak prostego pocz�tku zdo�a� si� rozwin�� i wci�� si� jeszcze rozwija niesko�czony szereg form najpi�kniejszych i najbardziej godnych podziwu. [6]

Kto� �atwowierny m�g�by pomy�le�, �e Darwin wierzy�, gdy pisa� te s�owa, i� �ycie na Ziemi powsta�o wskutek „tchni�cia” ze strony Stw�rcy (tak m�wi Biblia, por. np. Ks. Rodz. 2:7). Dopiero potem w��cza� si� darwinowski dob�r naturalny i robi� ca�� reszt�. A jednak jest to mylny wniosek. Darwin nie wierzy�, �e �ycie jest rezultatem „tchnienia” Stw�rcy, bo w og�le nie wierzy� ju� wtedy w istnienie Stw�rcy, o czym pisa�em w majowym odcinku. I trudno nawet oskar�a� Darwina, �e napisa� o sobie nieprawd�. Przecie� nie napisa� on, �e wierzy w to, i� Stw�rca natchn�� �yciem kilka form lub jedn� z nich. On tylko napisa�, �e jest to wznios�a idea. Istnieje wiele wznios�ych idei, w kt�rych prawdziwo�� nie wierzymy. Darwin m�g� uznawa� ide� stworzenia �ycia przez Stw�rc� za wznios��, a jednocze�nie – o czym �wiadcz� jego prywatne zapiski, opu-

 

s. 10

blikowane dopiero po �mierci – kompletnie w ni� nie wierzy�.

Wr��my jednak do lubelskiego arcybiskupa.

           W jednej ze swoich licznych ksi��ek tak stara� si� przekona� czytelnika, �e Darwin by� wierz�cy nawet po opublikowaniu swego g��wnego dzie�a:

Urzekaj�ca propozycja wypracowania nowej wizji chrze�cija�skiego ewolucjonizmu ekscytowa�a wiele umys��w wsp��czesnych Darwinowi. Harwardzki botanik, Asa Gray, w niespe�na trzy lata po opublikowaniu The Origin pisa� do autora dzie�a, z kt�rym ��czy�y go wi�zy przyja�ni: „Jestem zdecydowany ochrzci� je, co chc�c nie chc�c zapewni mu zbawienie”. [7]

Ale czy Darwinowi spodoba� si� ten pomys� Asy Graya? �yci�ski przekonuje, �e tak:

Sam Darwin zdawa� si� sympatyzowa� z interpretacj� Graya, podkre�la� bowiem, i� jego przyjaciel stanowi�cy hybryd� poety, prawnika, przyrodnika i teologa nie wypowiedzia� nigdy nawet s�owa, kt�re „nie wyra�a�oby w pe�ni moich przekona�”.

Czytelnik ksi��ki �yci�skiego musi teraz przeprowadzi� stosunkowo proste wnioskowanie. Darwin uwa�a�, �e Asa Gray nigdy nie wypowiedzia� ani jednego s�owa, kt�re nie wyra�a�oby przekona� Darwina. Asa Gray napisa� do Darwina, �e chce nada� chrze�cija�sk� interpretacj� teorii Darwina. A wi�c? Chyba wynika z tego, �e Darwin sympatyzowa� z tak� interpretacj�?

           Ot�� nie wynika. Trzeba jeszcze uwzgl�dni� daty: kiedy Gray powzi�� pomys� „ochrzczenia” darwinizmu i kiedy Darwin chwali� Graya. G��wne dzie�o Darwina zosta�o wydane w 1859 roku. Asa Gray chcia� ochrzci� teori� Darwina trzy lata po opublikowaniu The Origin (O powstawaniu gatunk�w), czyli w 1862 roku. A opinia Darwina, �e Gray nigdy nie wypowiedzia� ani jednego s�owa, kt�re nie wyra�a�oby przekona� Darwina, pochodzi nie z 1862 roku lub jakiego� p��niejszego, ale... z 1860 roku, a wi�c zanim jeszcze Asa Gray powzi�� pomys� ochrzczenia teorii ewolucji. Na jakiej wi�c podstawie �yci�ski twierdzi, �e „sam Darwin zdawa� si� sympatyzowa� z interpretacj� Graya”? A mo�e Darwin p��niej te� sympatyzowa� z pogl�dami Graya? Niestety, nie:

Mimo szczerej ch�ci trudno zgodzi� si� ze zdaniem prof. Asy Graya, �e „przemiany by�y kierowane wzd�u� pewnych korzystnych linii”, podobnie jak rzeki „prowadzone s� po okre�lonych i po�ytecznych liniach nawodnienia”. [8]

Czytelnik ksi��ki �yci�skiego mo�e sam zidentyfikowa� te daty – pozytywnej opinii Darwina o Grayu z 1860 roku i pomys�u Graya, by ochrzci� ewolucjonizm, z 1862 roku – na podstawie przypis�w, jakie �yci�ski da� w swojej ksi��ce. Ten spos�b uzasadniania, kiedy wcze�niejsza opinia ma dotyczy� p��niejszego pomys�u, Kazimierz Jodkowski nazwa� „zabawnym”. [9] Zdaniem Marty Cuberbiller, kt�ra zwr�ci�a moj� uwag� na t� spraw�, nie ma w tym jednak nic zabawnego. Jest to wyra�na pr�ba wprowadzenia w b��d czytelnika. Co wi�cej, po ujawnieniu przez Jodkowskiego tej sprawy, najpierw w artykule, potem w ksi��ce, arcybiskup nie zrezygnowa� z tego argumentu. W najnowszej swojej ksi��ce powtarza go w niemal niezmienionej postaci. Niemal, bo brakuje teraz przypis�w, na podstawie kt�rych czytelnik m�g� poprzednio zidentyfikowa� daty, kiedy Darwin chwali� Graya i kiedy Gray chcial ochrzci� darwinizm. [10] Teraz czytelnik tej ksi��ki �yci�skiego, pozbawiony danych bibliograficznych, nie jest ju� w stanie sprawdzi�, kiedy mia�y miejsce omawiane zdarzenia i musi uwierzy� w to, �e Darwin chwali� pomys� Graya. Prawda zosta�a skutecznie zamaskowana.

Marta Cuberbiller, kt�ra opublikowa�a kilka tekst�w na temat kreacjonizmu w tygodniku Fakty i Mity, w jednym z nich pr�bowa�a ujawni� wspomnian� wy�ej manipulacj� �yci�skiego. O dziwo, spotka�a si� z zaci�tym oporem Marka Szenborna, zast�pcy redaktora naczelnego Fakt�w i Mit�w. Tekst Marty Cuberbiller nie zosta� przyj�ty, a ona sama zosta�a pozbawiona mo�liwo�ci dalszego propagowania kreacjonizmu na �amach tego tygodnika. [11]

Tygodnik Fakty i Mity ma podobno charakter antyklerykalny i antykatolicki. S�ynie z napastliwych atak�w na ko�ci�� rzymsko-katolicki. Ale jest jeden hierarcha tego ko�cio�a, kt�ry cieszy si� ochron� w tym tygodniku. Ciekawe dlaczego? Mo�e dlatego, �e im obu, Szenbornowi i �yci�skiemu, zale�y na tym samym – by ludzie wierzyli, �e Darwin by� cz�owiekiem wierz�cym? Mog� zrozumie�, dlaczego na tym zale�y Szenbornowi – bo „darwinizm jest najlepsz� maszynk� do produkowania ateizmu, jak� kiedykolwiek wymy�lono”. [12] Ale dlaczego na tym zale�y �yci�skiemu?

Mieczys�aw Pajewski

[email protected]; http://www.creationism.org.pl



[1] Charles Darwin, The Autobiography of Charles Darwin, 1809-1882, W.W. Norton & Company, New York 1958, s. 87 (cyt. za: Kazimierz Jodkowski, „Naturalizm ewolucjonizmu a wiara religijna. Przypadek Darwina”, Przegl�d Religioznawczy 1999, nr 1 (191), s. 24 [17-34], http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/przedruki/pliki/download.php?file=29).

[2] J�zef �yci�ski, „U �r�de� biologii niearystotelesowskiej”, w: Micha� Heller, J�zef �yci�ski, Dylematy ewolucji, Polskie Towarzystwo Teologiczne, Krak�w 1990, s. 38 [29-39] (wyd. drugie: Micha� Heller, J�zef �yci�ski, Dylematy ewolucji, Biblos, Tarn�w 1996, s. 54-55).

[3] Tam�e, s. 13; wyd. drugie, s. 26.

[4] Tam�e, wy��cznie drugie wydanie, s. 178-179.

[5] Pokazuje to wyra�nie Jodkowski w cytowanym artykule „Naturalizm ewolucjonizmu...”.

[6] Karol Darwin, O powstawaniu gatunk�w drog� doboru naturalnego czyli o utrzymaniu si� doskonalszych ras w walce o byt, DeAgostini, Altaya, Warszawa 2001, s. 560.

[7] J�zef �yci�ski, U�askawianie natury, Znak, Krak�w 1992,  s. 89-90.

[8] Karol Darwin, Zmienno�� zwierz�t i ro�lin w stanie udomowienia, cz. II, Dzie�a wybrane t. III, Pa�stwowe Wydawnictwo Rolnicze i Le�ne, Warszawa 1959, s. 403.

[9] Por. Jodkowski, „Naturalizm ewolucjonizmu...”, s. 27, przypis 50 oraz ten�e, Metodologiczne aspekty kontrowersji ewolucjonizm-kreacjonizm, Wyd. UMCS, Lublin 1998, s. 327, przypis 1005.

[10] Por. Abp J�zef �yci�ski, B�g i ewolucja. Podstawowe pytania ewolucjonizmu chrze�cija�skiego, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2002, s. 26.

[11] Dzi�kuj� pani Marcie Cuberbiller ([email protected]) za zgod� na wykorzystanie w niniejszym tek�cie danych z odrzuconego przez redakcj� Fakt�w i Mit�w jej materia�u oraz za udost�pnienie mi pisemnej opinii red. Marka Szenborna.

[12] Walter B. Provine [profesor biologii na Cornell University, USA], http://fp.bio.utk.edu/darwin/1998/slides_view/Slide_15.html