Id� pod pr�d wrzesie� 2005, nr 9 (14), s. 8-9.
80-ta rocznica „ma�piego procesu”
W lipcu 2005 roku min��a 80 rocznica bardzo wa�nego wydarzenia w sporach o pochodzenie. Uczestnicy tego wydarzenia nazwali je „ma�pim procesem” i tak jest ono nazywane do dzisiaj. Sam zwrot, b�d�cy synonimem walki z obskurantyzmem, znany jest na ca�ym �wiecie. Proces Johna Scopesa, odbyty w Dayton, w ameryka�skim stanie Tennessee, stal si� elementem ewolucjonistycznej mitologii, zw�aszcza w Ameryce. Nic dziwnego, �e jego okr�g�a rocznica sta�a si� okazj� do przypomnienia samego faktu i snucia analogii mi�dzy tamt� i dzisiejsz� sytuacj� w nauce i w szkolnictwie ameryka�skim. 80 lat temu ewolucjoni�ci odnie�li spektakularny sukces (cho� formalnie przegrali proces, o czym ni�ej), ale po wielu dekadach spokojnego konsumowania osi�gni�tego wtedy zwyci�stwa upiory w postaci w�tpliwo�ci wobec darwinizmu odradzaj� si� w najlepsze.
Popularno�� zdobywaj� kreacjoni�ci oraz zwolennicy nowej szko�y my�lenia o pochodzeniu �ycia, tzw. teorii inteligentnego projektu. W wielu stanach pojawiaj� si� oddolne inicjatywy, kt�rych celem jest ukr�cenie monopolu ewolucjonizmu. Wbrew temu, co g�osi nachalna propaganda ewolucjonistyczna, nigdzie nie proponuje si� wyrzucenia ze szk�� publicznych ewolucjonizmu i zast�pienia go kreacjonizmem. [1] W najbardziej skrajnym przypadku propozycje dotycz� r�wnoleg�ego nauczania kreacjonizmu lub teorii inteligentnego projektu – obok, a nie zamiast ewolucjonizmu. Ale najcz��ciej propozycje s� du�o skromniejsze i sprowadzaj� si� tylko do tego, by w podr�cznikach biologii nie nazywano ewolucji faktem i by wspominano o trudno�ciach, z jakimi stykaj� si� ewolucjoni�ci przy wyja�nianiu pochodzenia �ycia i jego rozmaitych form. Jednym s�owem, chodzi o to, by dzieci mia�y bardziej wywa�ony obraz sytuacji w nauce, by nie traktowa�y teorii ewolucji z nabo�n� czci�, na kt�r� �adna teoria naukowa nie zas�uguje, ale raczej jako hipotez� naukow�, kt�ra pewne rzeczy wyja�nia, ale innych – nie wyja�nia. Ma to niebagatelne znaczenie �wiatopogl�dowe, gdy� ta wersja ewolucjonizmu, kt�rej si� naucza – neodarwinizm – ma wyra�ne tre�ci ateistyczne i materialistyczne. Chodzi po prostu o wyeliminowanie indoktrynacji �wiatopogl�dowej.
T�em procesu by� sp�r modernist�w i fundamentalist�w
W 1925 roku wbrew temu, co si� powszechnie s�dzi, wi�kszo�� uczonych i teolog�w akceptowa�a ewolucjonizm, i to od wielu lat. W samej Anglii, ojczy�nie Darwina, darwini�ci zwyci��yli w ci�gu pierwszej dekady po opublikowaniu g��wnego dzie�a Darwina. [2] Na �wiecie teoria Darwina zyska�a pe�n� akceptacj� jeszcze w XIX wieku. [3] Najsmutniejsze jest to, �e Darwinowi nie sprzeciwiali si� nawet teologowie. Znana powszechnie publiczna dyskusja mi�dzy darwinist� Huxleyem („buldogiem Darwina”) i biskupem Wilberforcem (Wilberforce: czy Pan pochodzi od ma�py po mieczu czy po k�dzieli?; Huxley: Wol� pochodzi� od ma�py ni� od anglika�skiego biskupa) by�a czym� wyj�tkowym i na pewno Wilberforce nie reprezentowa� oficjalnej opinii ko�cio�a anglika�skiego. [4] Stanowisko kreacjonistyczne, zar�wno w�r�d uczonych, jak i teolog�w by�o czym� niezmiernie rzadkim.
Dlaczego wi�c dosz�o do wydarzenia, kt�re zna ca�y �wiat? Ot�� t�em rozprawy by� nie konflikt ewolucjonist�w i kreacjonist�w, bo tych ostatnich praktycznie nie by�o, ale konflikt mi�dzy modernistami i fundamentalistami. Od 1909 roku chrze�cijanie ewangelikalni wydawali seri� broszur zatytu�owanych The Fundamentals. By�y one po�wi�cone sprawom nie podlegaj�cym dyskusji dla chrze�cijanina, sprawom podstawowym, w�a�nie fundamentalnym. Od nazwy tej serii pochodzi nazwa „fundamentalizm” i „fundamentali�ci”, dzisiaj ca�kowicie b��dnie rozumiane, niezgodnie z pierwotnym znaczeniem. By�o pi�� tych fundament�w: nieomylno�� Pisma �wi�tego, bosko�� Chrystusa, odkupienie, cielesne zmartwychwstanie Jezusa i Jego przysz�y osobisty powr�t. Jak �atwo zauwa�y�, nie by�o w�r�d nich idei dos�ownego rozumienia biblijnego opisu stworzenia z 1 rozdzia�u Ksi�gi Rodzaju. Fundamentali�ci nie uwa�ali, by rozumienie takie by�o czym� istotnym. Jedna z broszur serii zosta�a napisana nawet w duchu teistycznego ewolucjonizmu, czyli pogl�du, �e ewolucja by�a sposobem stworzenia zastosowanym przez Boga. Jej autorem by� George Frederick Wright. (zwr��my uwag� przy okazji, �e teistyczny ewolucjonizm, tak reklamowany przez filozof�w i teolog�w katolickich, nie jest wcale czym� nowym – pojawi� si� i zyska� szerok� akceptacj� w religijnych kr�gach jeszcze w XIX wieku.) Inni fundamentali�ci uwa�ali, �e dzie� w biblijnym opisie stworzenia odnosi si� do d�u�szego okresu czasu albo traktowali je dos�ownie, ale wprowadzali nieokre�lon� przerw� czasow� mi�dzy pierwszym i drugim wierszem 1 rozdzia�u Ksi�gi Rodzaju. Tylko nieliczni i mniej znani fundamentali�ci opis ten traktowali dos�ownie. Dzisiejsi fundamentali�ci chrze�cija�scy w du�ym stopniu zmienili swoje pogl�dy i przewa�aj� w�r�d nich pogl�dy kreacjonistyczne. Ale jest to zas�uga odrodzonego w latach 1960-tych ruchu kreacjonistycznego.
Akt Butlera
Fundamentalizm niew�tpliwie przyczyni� si� do o�ywienia religijnego w Ameryce w pierwszej �wierci XX wieku i na jego tle dosz�o do uchwalenia w stanie Tennessee tzw. aktu Butlera. Senat tego stanu zakaza� „nauczania ka�dej teorii, kt�ra zaprzecza historii stworzenia cz�owieka przez Boga, jak uczy Biblia, i nauczania zamiast tego, �e cz�owiek pochodzi od ni�szego porz�dku zwierz�t”. Ustawa wesz�a w �ycie 13 marca 1925 roku, gdy gubernator Tennessee j� podpisa�. Za z�amanie zakazu grozi�a grzywna od 100 do 500 dolar�w. Ustawa dotyczy�a jedynie szk�� finansowanych w ca�o�ci lub w cz��ci przez pa�stwo, czyli tzw. szk�� publicznych.
Powstaje pytanie, jak nale�y oceni� akt Butlera? Czy chrze�cijanie maj� prawo wprowadza� w szko�ach publicznych tego rodzaju zakazy (lub jakie� nakazy)? Niekt�rzy argumentuj�, �e wspomniany zakaz gwa�ci� zasady wolno�ci. Odpowiedzmy wi�c od razu, �e jest to pytanie �le postawione. Zak�ada ono za co� normalnego i naturalnego szko�� publiczn�, finansowan� z bud�etu pa�stwa. Gdyby szkolnictwo mia�o wy��cznie prywatny charakter, problem by si� nie pojawi�, bo w szko�ach prywatnych jej w�a�ciciel ustala program nauczania, a rodzice mog� swobodnie decydowa�, do kt�rej szko�y pos�a� swoje dzieci. Przypomina si� tu powiedzenie Stefana Kisielewskiego, �e socjalizm (a szko�y publiczne s� efektem my�lenia socjalistycznego) bohatersko walczy z problemami, kt�re nie istniej� w �adnym normalnym ustroju. Sprywatyzowane szkolnictwo ma opr�cz tego jeszcze jedn� podstawow� zalet�: pozwala na pluralizm program�w, co jest dla spo�ecze�stwa korzystne, gdy� nigdy nie wiadomo, jakie umiej�tno�ci i jaka wiedza b�d� potrzebne za 20 czy 30 lat. A szko�y publiczne z natury rzeczy maj� jednolity, odg�rnie ustalany program.
Spisek
Wr��my jednak do historii sprzed 80 lat, kiedy to senat stanu Tennessee zakaza� w stanowych szko�ach publicznych nauczania o ewolucji cz�owieka. Religijnie usposobieni senatorzy stanowi stworzyli tym samym okazj� przeciwnikom do zaatakowania i o�mieszenia religii. Z okazji tej postanowi�a skorzysta� Ameryka�ska Unia Wolno�ci Obywatelskich (ACLU, American Civil Liberties Union), znana lewicowa organizacja propaguj�ca „post�p”, to znaczy walcz�ca z religi�, popieraj�ca aborcj� nienarodzonych i prawo do �ycia morderc�w, pacyfizm, prawa homoseksualist�w i lesbijek – jednym s�owem wszystko to, co nazywamy lewactwem. (ACLU jest dzisiaj r�wnie aktywna jak wtedy i, jak wtedy, walczy m.in. z kreacjonizmem.) ACLU d��y�a do o�mieszenia ruchu fundamentalistycznego w mediach i gotowa by�a do poniesienia wszelkich koszt�w. Aby to osi�gn��, chcia�a sprowokowa� proces s�dowy. Ale potrzebowa�a miejscowego nauczyciela, kt�ry przyzna�by si� do gwa�cenia niedawno uchwalonego prawa. Da�a wi�c og�oszenie w gazetach, �e pokryje koszty s�dowe i ewentualn� grzywn� [5] takiemu nauczycielowi, kt�ry zgodzi si� publicznie przyzna�, �e naucza� ewolucjonizmu i stan�� za to przed s�dem. Ch�tnego nauczyciela pom�g� jej znale�� znany w Dayton biznesman, George Rappalyea, kt�ry s�dzi� – i s�usznie – �e proces o nauczanie ewolucjonizmu przysporzy miasteczku s�aw�, zareklamuje je i spowoduje w rezultacie jego gospodarczy wzrost. Rappalyea przekonal do swojej idei miejscow� elit�, w tym superintendenta szko�y.
John T. Scopes pierwotnie nie mia� ochoty uczestniczy� w tym planie, ale z czasem zgodzi� si�, gdy aktywi�ci ACLU obiecali, �e otrzyma stypendium umo�liwiaj�ce uko�czenie studi�w uniwersyteckich. Rappalyea powiadomi� o „pogwa�ceniu prawa” ACLU i s�dziego pokoju. W
s. 9
rezultacie szeryf musia� Scopesa aresztowa�, ale zaraz go zwolniono za kaucj� w wysoko�ci 1000 dolar�w.
Mitologia „ma�piego procesu” niewiele ma wsp�lnego z rzeczywisto�ci�. Scopes nie by� nauczycielem biologii, jak si� dzi� powszechnie s�dzi. Nikt go nie oskar�a� wbrew jego woli. To on sam zainicjowa� oskar�enie i zmusi� wymiar sprawiedliwo�ci do podj�cia krok�w przeciwko niemu. Uczy� matematyki i by� trenerem szkolnej dru�yny. Przed s�dem powiedzia�, �e mia� kiedy�, dwa tygodnie przed ko�cem roku, zast�pstwo za chorego nauczyciela biologii i w�a�nie wtedy naucza� dzieci o ewolucji cz�owieka. [6] Doprowadzenie do „ma�piego procesu” by�o czym� w rodzaju spisku, dzi�ki kt�remu g��wny „poszkodowany” mia� odnie�� i odni�s� osobisty zysk – za pieni�dze ACLU sko�czy� p��niej studia uniwersyteckie. A ACLU planowa�a po wydaniu skazuj�cego wyroku odwo�a� si� do S�du Najwy�szego USA, skar��c ustaw� z Tennessee o niezgodno�� z konstytucyjn� zasad� rozdzia�u ko�cio�a i pa�stwa.
William Jennings Bryan i Clarence Darrow
Przygotowania do procesu zosta�y nag�o�nione w prasie nie
tylko ameryka�skiej. ACLU mia�a nadziej� i nie zawiod�a si�, �e g��wnym
oskar�ycielem b�dzie William Jennings Bryan, liberalny demokrata, by�y
sekretarz stanu USA i trzykrotny kandydat demokrat�w w wyborach prezydenckich.
By� to dziwny cz�owiek. Z jednej strony g�osi� liberalne pogl�dy polityczne,
ale z drugiej – by� biblijnym chrze�cijaninem. Przez wiele lat naucza�, �e
ewolucjonizm przynosi zgubne skutki w �wiecie. Takim skutkiem, jego zdaniem,
by� niemiecki militaryzm, kt�ry doprowadzi� do I wojny �wiatowej. Uwa�a� te�,
�e ewolucjonizm niekorzystnie wp�ywa na m�ode pokolenia. Bryan nie by� jednak
uczonym, ani nie by� konsekwentnym biblijnym chrze�cijaninem, w rezultacie
wpad� w �mierteln� pu�apk� zastawion� przez ACLU i wynaj�tego przez ten zwi�zek
adwokata, Clarence’a Darrowa. Darrow by� znany w ca�ym kraju z bronienia
przest�pc�w (to spo�ecze�stwo odpowiada, jego zdaniem, za morderstwa, nie
mordercy) i przekraczaj�cych prawo zwi�zkowc�w, a tak�e z „niez�omnego ateizmu
i walki z «religijnymi zabobonami»”. [7]
Z�ot� my�l� Darrowa by�o „Nie
wierz� w Boga, poniewa� nie wierz� w krasnoludki”.
Darrow
by� mistrzem manipulacji s�dowych. Scopes przed s�dem niemal si� nie
wypowiada�. Za to bardzo wiele do powiedzenia mieli oskar�yciel, Bryan, i
obro�ca, Darrow. Bryan nieroztropnie zgodzi� si� odpowiada� przed s�dem jako
�wiadek, bo liczy�, �e Darrow zgodzi si� r�wnie� wyst�pi� w tej roli,
umo�liwiaj�c Bryanowi wyg�oszenie ko�cowego przem�wienia. Darrow w mistrzowski
spos�b o�mieszy� p��-biblijne przekonania Bryana, sam jednak w roli �wiadka nie
wyst�pi�. Bryan wielokrotnie twierdzi�, �e ma pe�ne zaufanie do Biblii, jednak
przyparty do muru uznawa�, �e nie mo�na jej dos�ownie rozumie�. Tym samym
uwiarygodnia� pogl�d Darrowa, �e twierdzenia Biblii s� tak niejasne, m�tne i
niejednoznaczne, �e ka�dy tam mo�e znale��, co zechce. Oto wymiana zda� mi�dzy
Darrowem i Bryanem pokazuj�ca, �e Bryan nie by� fundamentalist�, lecz
cz�owiekiem o liberalnych pogl�dach teologicznych:
Pytanie: Ma Pan jaki� pogl�d, ile lat liczy
sobie Ziemia?
Odpowied�: Nie.
P: Ale ksi�ga, kt�rej Pan u�ywa
jako dowodu w sprawie, m�wi o tym, prawda?
O: Nie s�dz�, by to m�wi�a, panie
Darrow.
P: Sprawd�my, czy m�wi. Czy to jest
ta ksi�ga?
O: My�l�, �e tak.
P: M�wi ona o roku 4004 przed Chrystusem?
O: To jest wyliczenie biskupa
Ushera.
P: Ale to jest wydrukowane w tym
egzemplarzu Biblii, jaki Pan przyni�s�?
O: Tak, ale...
P: Czy powie Pan, �e Ziemia liczy
sobie tylko 4000 lat?
O: Och, nie. My�l�, �e jest du�o
starsza.
P: Ile starsza?
O: Nie jestem w stanie tego
powiedzie�...
P: Czy my�li Pan, �e Ziemia zosta�a
stworzona w ci�gu sze�ciu dni?
O: Ale nie w ci�gu sze�ciu
dwudziestoczterogodzinnych dni.
P: Czy Biblia tego nie m�wi?
O: Nie.
P: Czy s�owa „poranek i wiecz�r
by�y pierwszym dniem” oraz „poranek i wiecz�r by�y drugim dniem” znacz�
cokolwiek dla Pana?
O: Nie s�dz�, by koniecznie odnosi�y si� one do dwudziestoczterogodzinnego dnia.
P: Nie s�dzi Pan?
O: Nie.
P: To jak Pan je traktuje?
O: Nie usi�owa�em ich wyja�ni�. Je�li Pan we�mie drugi rozdzia� – prosz� mi da� t� ksi�g�. (przegl�da Bibli�) Czwarty wiersz drugiego rozdzia�u m�wi: „Takie by�y dzieje nieba i ziemi podczas ich stworzenia. W dniu, kiedy Pan B�g uczyni� ziemi� i niebo” [Biblia Warszawska]. S�owa „w dniu” w nast�pnym rozdziale [po opisie stworzenia] s� u�yte do opisania d�ugiego okresu czasu. Nie widz� �adnej konieczno�ci, by s�owa „wiecz�r i poranek” znaczy�y koniecznie dwudziestoczterogodzinny dzie�, „w dniu, kiedy Pan B�g uczyni� ziemi� i niebo”.
P: A wi�c kiedy Biblia m�wi na
przyk�ad „i B�g nazwa� firmament niebem. I by� wiecz�r i poranek dzie� drugi”,
to niekoniecznie znaczy to dwadzie�cia cztery godziny?
O: Nie s�dz�, �e musi znaczy�.
P: S�dzi Pan, �e znaczy czy nie
znaczy?
O: Znam wielu, kt�rzy tak my�l�.
P: Ale co Pan my�li?
O: Ja nie my�l�, �e znaczy.
P: Uwa�a Pan, �e to nie by�y
dos�owne dni?
O: Nie s�dz�, by to by�y dwudziestoczterogodzinne dni.
P: To jak Pan je traktuje?
O: To jest tylko moja opinia. Nie uwa�am, by moje opinia by�a lepsza w tej sprawie ni� tych, kt�rzy my�l�, �e to by�y dwudziestoczterogodzinne dni.
P: Ale Pan tak nie my�li?
O: Nie. Uwa�am, �e dla takiego Boga, w jakiego wierzymy, by�oby r�wnie �atwo stworzy� Ziemi� w sze�� dni co w sze�� lat lub w 6 milion�w lat albo i w 600 milion�w lat. My�l�, �e jest niewa�ne, czy wierzymy w to czy w tamto.
P: Czy Pan my�li, �e to by�y
dos�ownie rozumiane dni?
O: Mam wra�enie, �e to by�y d�u�sze
okresy czasu, ale nie b�d� nikogo przekonywa�, kto chce wierzy� w dos�ownie
rozumiane dni.
(...)
P: Czyli stworzenie mog�o zachodzi�
przez bardzo d�ugi okres czasu?
O: My�l�, �e mog�o trwa� miliony lat. [8]
Ta wymiana zda� �wiadczy�a, �e Bryan dopuszcza� rozmaite rozumienia tekst�w biblijnych, �e nie wierzy�, by Pismo �wi�te m�wi�o co� konkretnego o stworzeniu i �e jego zdaniem dopuszcza�o rozmaite interpretacje. Darrow odni�s� sukces, bo mu nie zale�a�o na obronieniu oskar�onego – przeciwnie, chcia� proces przegra�. Przyzna�, �e wszystkie zarzuty stawiane jego klientowi s� prawdziwe, a wobec tego nie by�o potrzeby kontynuowania procesu. S�dzia zarz�dzi� najni�sz� mo�liw� grzywn�, 100 dolar�w, Z w�asnej kieszeni zap�aci� j� sam Bryan, kt�ry uwa�a�, �e nale�y zakaza� nauczania ewolucjonizmu, ale nie wolno za to kara�. (Dok�adnie tak, jak dzisiejsze „autorytety”: na przyk�ad aborcja jest z�em, ale kobiety nie wolno za to kara�.)
Darrow chcia� tylko mie� mo�liwo�� odwo�ania si� do instancji wy�szych, a przy okazji o�mieszy� przekonania religijne Bryana i jego podobnych. Uda�o mu si� ten drugi cel osi�gn��, bo Bryan nie sta� konsekwentnie na gruncie biblijnej nieomylno�ci. Ten b��d zosta� naprawiony dopiero w ruchu kreacjonistycznym, jaki si� odrodzi� w latach 1960-tych ubieg�ego stulecia.
Mieczys�aw Pajewski
[1] Ten fa�szywy obraz „kupili” nawet autorzy odnosz�cy si� z sympati� do antyewolucjonistycznych inicjatyw. Por. na przyk�ad Tomasz P. Terlikowski, „Dogmat ewolucji?”, Ozon 11.08.2005 nr 17, http://www.ozon.pl/a_tygodnikozon_2_5_432_2005_17_1.html
[2] Por. Edward Caudill, Darwinian
Myths. The Legends and Misuses of a Theory, The University of Tennessee
Press, Knoxville 1997, s. 21; Michael Ruse, „Is Evolution a Secular Religion?”,
Science 7 March 2003, vol. 299, s. 1523 [1523-1524].
[3] Por. Tim M. Berra, Evolution and
the Myth of Creationism. A Basic Guide to the Facts in the Evolution Debate,
Stanford University Press, Stanford, California 1990, s. 144.
[4] Por. Francis Glasson, „Darwin and
the Church”, New Scientist 1983, vol. 99, s. 638-639.
[5] Tekst og�oszenia mo�na znale�� na stronie http://www.bible.ca/tracks/textbook-fraud-scope-trial-inherit-wind.htm
[6] Sam p��niej
przyzna�, �e ewolucjonizmu nie naucza� (por. John T. Scopes and James Presley, Center of the Storm: Memoirs of John T. Scopes, Holt, Rinehart,
and Winston, New York 1967, s. 60). Istniej� te� relacje na temat jego
wypowiedzi z okresu rozprawy s�dowej, w kt�rej przyznawa�, �e naprawd� nie
pogwa�ci� prawa, a dzieci zeznaj�, �e naucza� ich ewolucji cz�owieka, gdy�
zosta�y odpowiednio pouczone przez prawnik�w (por. William A. Donohue, The Politics of the
American Civil Liberties Union, Transactions Books, New Brunswick 1985, s.
303 oraz L. Sprague De Camp, The Great Monkey Trial, Doubleday, Garden
City, N.Y. 1968, s. 432).
[7] Krzysztof Szymborski, „Ma�pi proces”, Wiedza i �ycie 2000, nr 9, http://archiwum.wiz.pl/2000/00090500.asp
[8] Cyt. za: H. Wayne
House, "Darwinism and the Law: Can
Non-Naturalistic Scientific Theories Survive Constitutional Challenge?", Regent
University Law Review Spring 2001, vol. 13, s. 366-367 [355-445];
http://www.hwhouse.com/Current%20Articles%20Downloads/Law/darwinism_and_the_law.htm