Id� pod pr�d grudzie� 2005, nr 12 (17), s. 8-9.
Mniej ludzki
Pod takim tytu�em ukaza�a si� w ostatnim numerze �wiata Nauki kr�tka notka na temat wynik�w trzyletnich bada� genomu szympansa. [1] We wrze�niowym numerze Nature opublikowano sekwencj� tego genomu i jego pierwsze analizy. Przez wiele lat ewolucjoni�ci utrzymywali, �e szympans jest naszym najbli�szym �yj�cym krewniakiem i jako dow�d wskazywali na podobie�stwo sekwencji DNA u obu tych gatunk�w. Twierdzili, �e podobie�stwo to si�ga 98-99%. [2] Jednak cz�sto skupiali oni swoj� uwag� na tzw. koduj�cych fragmentach DNA, kt�re stanowi� niewielki u�amek blisko 3 miliard�w nukleotyd�w, z jakich sk�ada si� genom cz�owieka. [3] Genom cz�owieka jest znany od 2001 roku, ale do niedawna jeszcze genom szympansa by� znany tylko fragmentarycznie. Sytuacja si� zmieni�a, gdy ukaza� si� specjalny numer Nature po�wi�cony genomowi szympansa. [4]
Okazuje si�, �e r��nice genetyczne mi�dzy lud�mi i szympansami wynosz� 4%, czyli dwukrotnie wi�cej, ni� g�oszono przez ca�e lata. Ale to nie przeszkadza ewolucjonistom m�wi� nadal o pochodzeniu od wsp�lnego przodka. Procenty nie s� tu dla nich wa�ne. Gdyby r��nica wynosi�a nawet 10%, m�wiliby to samo.
R��nice s� wi�ksze, ni� to wynika z podawanych procent�w [5]
M�wienie o procentach zaciemnia jednak tu spraw�. Na przyk�ad 1,23%, czyli blisko jedna czwarta z tej czteroprocentowej r��nicy, polega na podstawieniach pojedynczych nukleotyd�w, z czego 1,06% to trwa�e r��nice. Szympansy si� r��ni� mi�dzy sob�. Jedne maj� wi�cej, inne mniej wsp�lnych nukleotyd�w w por�wnaniu z lud�mi. Ta zmienno�� wewn�trz populacji odpowiada za cz��� r��nic. Trwa�e r��nice dotycz� tych, kt�re s� uniwersalne. Dotycz� one tych nukleotyd�w, kt�re u wszystkich ludzi i u wszystkich szympans�w s� odmienne. 1,06% czy 1,23% nie wygl�da na du�� liczb�. Ale trzeba sobie u�wiadomi�, �e to 35 milion�w mutacji!
Ale to tylko pocz�tek k�opot�w, poniewa� istnieje ponadto 40-45 milion�w nukleotyd�w obecnych u cz�owieka, kt�rych nie ma u szympans�w, jak te� mniej wi�cej taka sama liczba nukleotyd�w obecnych u szympans�w i nieobecnych u cz�owieka. Te dodatkowe nukleotydy nazywane s� insercjami lub delecjami (indelami), poniewa� w paradygmacie ewolucyjnym zosta�y one dodane lub utracone z sekwencji DNA. Wi�kszo�� tych insercji jest niewielka – 96% jest kr�tsza ni� 20 nukleotyd�w – ale niekt�re licz� sobie nawet kilka tysi�cy nukleotyd�w. Minimalna liczba mutacji potrzebnych, aby te insercje zasz�y, wynosi 5 milion�w. Je�li je dodamy do liczby mutacji pojedynczych nukleotyd�w, otrzymujemy liczb� 40 milion�w oddzielnych mutacji, kt�re rozdzieli�y oba te gatunki. Ca�kowita liczba r��ni�cych si� nukleotyd�w wynosi 125 milion�w.
Warto u�wiadomi� sobie, jak wielkie to s� liczby. Typowa strona maszynopisu liczy sobie ok. 2 000 znak�w (30 linijek po 60 znak�w w linijce). Je�li ka�dej mutacji, potrzebnej do rozdzielenia gatunku szympansa i cz�owieka, odpowiada� b�dzie jedna litera, to trzeba zapisa� 20 tys. stron, czyli ok. 100 dwustustronicowych ksi��ek. A je�li ka�demu r��ni�cemu si� nukleotydowi odpowiada� b�dzie jedna litera, to zapis 125 milion�w wymaga� b�dzie ponad 60 tys. stron maszynopisu. Za niewielkimi liczbami procent�w kryj� si� naprawd� wielkie liczby.
A istniej� jeszcze inne spore r��nice mi�dzy ludzkim i szympansim genomem, je�li chodzi o ruchome elementy genetyczne (transpozony). Ludzie maj� du�o wi�cej kr�tkich rozproszonych element�w (SINE) ni� szympansy, ale szympansy maj� dwie nowe rodziny retrowiralnych element�w, kt�rych nie ma u cz�owieka. Por�wnanie endogennych „sk�adnik�w retrowiralnych” da�o 73 insercje charakterystyczne dla cz�owieka i 45 insercji charakterystycznych dla szympans�w. Ludzie posiadaj� dwie rodziny SINE (Alu), kt�rych brak szympansom i ludzie maj� znacznie wi�cej kopii (ok. 7 000 w por�wnaniu z ok. 2 300 u szympansa). Znaleziono tak�e ok. 2 000 zmian typu L1, kt�re zgodnie z ewolucjonistycznym paradygmatem pojawi�y si� w czasie mi�dzy ostatnim wsp�lnym przodkiem szympans�w i ludzi oraz wsp�lnym przodkiem dla wszystkich ludzi. I, co wa�ne, nieznana jest zaleta tych modyfikacji z punktu widzenia doboru naturalnego.
Insercje na niewielk� skal� to nie jedyne r��nice. G��wna r��nica dotyczy tego, �e szympansy maj� 48 chromosom�w (24 pary), podczas gdy cz�owiek ma 46 chromosom�w (23 pary). Ewolucjoni�ci twierdz�, �e dwa chromosomy u wsp�lnego przodka ludzi i szympans�w po��czy�y si�, stanowi�c ludzki chromosom nr 2. Po��czenia chromosom�w mog� si� zdarza�, ale zwykle redukuj� sukces reprodukcyjny, gdy� powoduj� monosomi� i trysomi� w zygotach, powsta�ych przez po��czenie normalnego genotypu z takim, w kt�rym wyst�puje po��czenie chromosom�w. Wiele z tych wad chromosomalnych prowadzi do upo�ledzenia umys�owego. Ewolucjoni�ci musz� postulowa� wyst�pienie tego samego po��czenia chromosom�w u dwu organizm�w przeciwnej p�ci w tym samym czasie i w tym samym miejscu, aby mog�y one sp�odzi� samca i samic� zdolnych do �ycia. Ale prawdopodobie�stwo takiego wydarzenia jest niezwykle ma�e. Ponadto istnieje 9 perycentrycznych inwersji – fragment�w chromosom�w wyci�tych i wstawionych w przeciwnym kierunku.
Tylko 29% bia�ek jest identycznych u cz�owieka i szympansa. Oko�o 5% tych, kt�re si� r��ni�, jest wynikiem insercji lub delecji ca�ego kodonu aminokwasu (trzech nukleotyd�w). Najbardziej odmiennymi bia�kami u cz�owieka s� bia�ka zaanga�owane w procesie transkrypcji. Co ciekawe, poziom zast�pienia aminokwas�w u szympans�w i cz�owieka jest wi�kszy ni� u myszy i szczur�w, chocia� ewolucjoni�ci uwa�aj�, �e ludzie i szympansy s� sobie bli�sze ewolucyjnie ni� myszy i szczury.
Czego dowodzi podobie�stwo genetyczne?
Ewolucjoni�ci wskazywane podobie�stwa genetyczne mi�dzy lud�mi i szympansami traktuj� jako dow�d pochodzenia obu tych gatunk�w od wsp�lnego przodka. Ale wniosek taki wynika tylko po przyj�ciu bardzo mocnego za�o�enia: �e B�g-Stw�rca albo nie istnieje, albo nie mia� nic wsp�lnego z powstaniem cz�owieka. Kolejne wersje samochod�w charakteryzuj� si� r�wnie� ponad 90-procentowy podobie�stwem, ale nie stanowi to dowodu, ze jedna wersja powsta�a ewolucyjnie z drugiej, tylko �e zosta�a zaprojektowana przez tego samego konstruktora. W sprawie pochodzenia cz�owieka istniej� zasadniczo dwie fundamentalnie odmienne koncepcja – ewolucjonistyczna i kreacjonistyczna. Obie one postuluj� wysoki stopie� podobie�stwa organizm�w �ywych. W takim razie powo�ywanie si� na to podobie�stwo nie mo�e by� dowodem na rzecz jednej z nich. Je�eli podobie�stwo genetyczne ma wyklucza� jak�� hipotez� kreacjonistyczn�, to tylko t�, �e szympansy i cz�owiek zosta�y stworzone przez dwu r��nych i niewsp��pracuj�cych ze sob� bog�w. Ta hipoteza jest rzeczywi�cie obalona przez wyniki bada� genom�w ludzi i szympans�w. Ale nie hipoteza, �e �ycie i r��ne formy �ycia stworzy� jeden i ten sam Projektant.
Dylemat Haldane’a [6]
Kreacjoni�ci uwa�aj�, �e B�g stworzy� Adama z prochu ziemi, jak m�wi Biblia. Gdyby prawd� by�o to, co m�wi� ewolucjoni�ci, to znaczy�oby to, �e w ci�gu 5-7 milion�w lat, jakie min��y od czasu, gdy �y� wsp�lny przodek szympans�w i ludzi, [7] zasz�o 40 milion�w oddzielnych mutacji, tysi�ce modyfikacji transpozon�w, modyfikacje d�ugo�ci chromosomu Y, liczne perycentryczne inwersje oraz fuzja chromosomalna. Ale w ci�gu 6 milion�w lat istnia�o tylko ok. 300 000 pokole� – za ma�o, �eby osi�gn�� wszystkie te zmiany.
Na czym polega wsp��cze�nie rozumiany dob�r naturalny? Organizmy �ywe – ro�liny, zwierz�ta i drobnoustroje – wyst�puj� jako odr�bne osobniki zdolne do zamiany w�a�ciwego dla siebie po�ywienia w swoje w�asne cia�o i do produkowania podobnych do siebie osobnik�w. Osobniki te r��ni� si� mi�dzy sob� i r��nice te zwi�kszaj� lub zmniejszaj� ich zdolno�� do wykorzystywania po�ywienia
s. 9
i do w�asnej reprodukcji. Podobie�stwo mi�dzy osobnikiem i jego potomkiem jest rezultatem tego, �e rodzice przekazuj� potomkom sw�j program genetyczny, cechy osobnik�w wynikaj� za� zar�wno z tego programu, jak i z modyfikacji spowodowanych przez �rodowisko. Warunki zewn�trzne nie zmieniaj� jednak programu genetycznego, cechy nabyte nie dziedzicz� si�. Jedyne zmiany mo�liwe w tym programie to rzadko pojawiaj�ce si� b��dy przekazu, tzw. mutacje. B��dy te nie maj� charakteru przystosowawczego. Najcz��ciej zmniejszaj� one zdolno�� do wykorzystania po�ywienia, do prze�ycia i rozmna�ania si�. Tylko nieliczne z tych rzadko wyst�puj�cych b��d�w zdolno�ci te mog� zwi�ksza�. W�wczas zmutowane osobniki z jakiego� powodu s� bardziej p�odne lub rzadziej spotyka ich przedwczesna �mier�, dzi�ki czemu maj� w �yciu do dyspozycji wi�cej czasu na wykorzystanie swoich mo�liwo�ci rozrodczych. M�wi si� w zwi�zku z tym, �e dob�r naturalny dzia�a albo przez r��nicow� p�odno��, albo przez r��nicow� prze�ywalno��. Z punktu widzenia los�w �yciowych jednostki s� to dwa mechanizmy bardzo r��ne, ale z punktu widzenia ich wp�ywu na sk�ad populacji (z punktu widzenia ewolucji) ich efekt jest dok�adnie taki sam – stopniowe narastanie w populacji odsetka osobnik�w o zmutowanym genotypie. Programy genetyczne, kt�re zapewniaj� najlepsze prze�ycie i najwi�ksz� liczb� wydanego potomstwa, utrzymuj� si� w przysz�ych pokoleniach, eliminuj�c programy alternatywne. Ca�y system dzia�a zatem w kierunku maksymalizacji przez pojedyncze osobniki prawdopodobie�stwa prze�ycia i liczby wydanego potomstwa. Istota ewolucji biologicznej przez dob�r naturalny polega w�a�nie na tej maksymalizacji.
W latach 1950-tych brytyjski genetyk ewolucyjny, J.B.S. Haldane, wyliczy� maksymalny stopie� zmian genetycznych wywo�anych r��nicow� prze�ywalno�ci�. W rezultacie niech�tnie wywnioskowa�, �e istnieje tu powa�ny problem, znany obecnie jako dylemat Haldane’a. [8] Jego obliczenia wykazuj�, �e wiele gatunk�w wy�szych kr�gowc�w nie mog�o wyewoluowa� w dost�pnym czasie.
Ewolucja wymaga zast�pienia dawnych powszechnie wyst�puj�cych cech przez nowe rzadkie cechy. Jednak istniej� granice dla stopnia, w jakim te zast�pienia mog� mie� miejsce. Granice te zale�� g��wnie od zdolno�ci reprodukcyjnej gatunk�w. Dylemat Haldane’a dotyczy w�a�nie tych granic.
Wyobra�my sobie populacj� z�o�on� ze 100 000 osobnik�w. Wyobra�my sobie nast�pnie, �e w populacji tej pojawiaj� si� dwa osobniki, samiec i samica, posiadaj�ce jak�� now� cech�, podczas gdy pozosta�e 99 998 organizm�w posiada zamiast niej jak�� inn� cech�. Wyobra�my sobie w ko�cu, �e ta nowa cecha powsta�a ze starej wskutek jakiej� korzystnej mutacji. Zadaniem ewolucji jest zast�pienie tej starej cechy przez now�. Aby to zadanie wykona�, r��nicowa prze�ywalno�� musi wyeliminowa� 99 998 osobnik�w i wszystkich ich potomk�w.
Za���my, �e ewolucja dzia�a stale, pokolenie za pokoleniem przez miliony lat. Jedno pokolenie u cz�owieka trwa z grubsza trzydzie�ci lat, [9] a niekt�rzy przyjmuj�, �e 25 lat. [10] Poniewa� jeszcze inni uwa�aj�, �e dla ancestralnej linii hominid�w ok. 4 milion�w lat i wcze�niej trwa�o ono 20 lat, [11] za���my tak� najkorzystniejsz� dla ewolucjonizmu wielko��. Wed�ug syntezy neodarwinowskiej zast�powane cechy s� zwykle jak�� now� wersj� genu-allela. Nowy gen zwykle r��ni si� od starego jakim� zmutowanym nukleotydem. Jak wiele nukleotyd�w w tym tempie mog�o zosta� zast�pionych w ci�gu 6 milion�w lat? Je�li jeden na pokolenie, to razem 300 000. A samych pojedynczych r��ni�cych si� nukleotyd�w w genomach szympansa i cz�owieka jest 40 milion�w. Nie m�wi�c o innych typach r��nic.
Czy mo�na w ten spos�b wyja�ni� pojawienie si� znacznie ulepszonych czaszek, szcz�k, z�b�w, st�p, mowy, postawy wyprostowanej, abstrakcyjnego my�lenia i zachwytu dla muzyki?
A nie mo�na zapomina�, �e powy�sze wyliczenia s� nadmiernie optymistyczne dla ewolucjonizmu.
Po pierwsze, dob�r w przyrodzie nie jest tak doskona�y, by w ka�dym pokoleniu ulega�y eliminacji wszystkie osobniki ze starymi cechami pozostawa�y jedynie te dwa, kt�re maj� now� cech� i te dwa osobniki odtwarza�y od razu ca�� populacj�. Ale je�li dob�r nie jest tak intensywny, to zast�powanie cech wymaga wi�cej czasu.
Po drugie, korzystne mutacje s� niezmiernie rzadkie. Populacja 100 000 osobnik�w prawdopodobnie nie jest zdolna do utworzenia nawet jednej korzystnej mutacji w ka�dym pokoleniu nawet przy wysokiej dzietno�ci, a to ze wzgl�du na niewielkie prawdopodobie�stwo mutacji (od jednej stumilionowej do jednej miliardowej na jedn� zasad� i jedn� replikacj�). [12]
Po trzecie, nie uwzgl�dnili�my skutk�w mutacji niekorzystnych. Musz� one by� wyeliminowane przez r��nicow� prze�ywalno��, ale to zwi�ksza koszty procesu.
Po czwarte, nie brali�my pod uwag� tych okres�w, kiedy populacja osi�ga szczyt lokalnego dostosowania, nie podlegaj�c tym samym �adnym zmianom. Zjawisko to znane jako staza jest g��wn� cech� zapisu kopalnego. Punktuali�ci twierdz�, �e gatunki istniej� wi�kszo�� swego czasu w stanie stazy. Na podstawie zapisu kopalnego Gould oszacowa�, �e typowy gatunek trwa przez 90% swego czasu w stazie, kiedy nie wyst�puj� �adne zmiany morfologiczne. [13] A taka staza morfologiczna prawdopodobnie oznacza te� staz� genetyczn�.
Zjawisko stazy w istotny spos�b redukuje czas, jaki jest dost�pny dla zast�pie� nukleotyd�w. Liczba takich zast�pie� b�dzie wi�c wynosi�a ok. jednej dziesi�tej poprzedniej warto�ci, czyli ok. 30 tys. (w por�wnaniu z koniecznymi 40 milionami).
Po pi�te, cz�sto cechy nie s� zast�powane bezpo�rednio przez inne cechy. Mo�e istnie� wiele po�rednich etap�w w takim procesie. Na przyk�ad wiele zast�pie� wymaga, aby kilka gen�w pojawi�o si� we w�a�ciwej kolejno�ci i by�o wzajemnie powi�zanych w chromosomach. Tego si� nie osi�gnie jednym zast�pieniem.
Po sz�ste, populacja hominid�w nie mog�a posiada� zdolno�ci reprodukcyjnej wymaganej do tego procesu. Nie ma sposobu, by samica rodzi�a �rednio 100 000 dzieci, a w mniejszych populacjach radykalnie spada prawdopodobie�stwo pojawienia si� korzystnej cechy.
Populacja musi ponosi� koszty zast�powania. Ale je�li nie jest ona w stanie ponosi� tych koszt�w, to trzeba przyj��, �e wyja�nienia ewolucyjne nie s� wiarygodne.
Mieczys�aw Pajewski
[email protected]; http://www.creationism.org.pl
[1] L.T., „Mniej ludzki”, �wiat Nauki listopad 2005, nr 11 (171), s. 19.
[2] Fujiyama,
A., Watanabe, H., Toyoda, A., Taylor, T.D., Itoh, T., Tsai, S.F., Park, H.S.,
Yaspo, M.L., Lehrach, H., Chen, Z., Fu, G., Saitou, N., Osoegawa, K., de Jong,
P.J., Suto, Y., Hattori, M., and Sakaki, Y. 2002. „Construction and analysis of a
Human-Chimpanzee Comparative Clone Map”, Science 2002, vol. 295, s.
131-134.
[3] D.E. Wildman, M. Uddin, G. Liu,
L.I. Grossman, and M. Goodman, „Implications of natural selection in shaping
99.4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: Enlarging
genus Homo”, Proceedings of the National Academy of Science USA 2003,
vol. 100, no. 12, s. 7181-7188.
[4] „The Chimpanzee Sequencing and
Analysis Consortium 2005. Initial sequence of the cimpanzee genome and
comparison with the human genome”, Nature 2005, vol. 437, s. 69-87.
[5] W tej cz��ci wykorzysta�em dane z artyku�u Davida A. DeWitta, „Chimp genome sequence very different from man”, TJ 2005, vol. 19, no. 3, s. 4-5.
[6] W tej cz��ci
wykorzysta�em nast�puj�ce �r�d�a: Walter James ReMine, The Biotic Message. Evolution versus Message Theory, St. Paul Science, Saint Paul,
Minnesota 1994, s. 208-211; Don Batten, „Haldane’s Dilemma has not been
solved”, TJ 2005, vol. 19, no. 1, s. 20-21; Walter James ReMine, „Cost
theory and the cost of substitution – a clarification”, TJ 2005, vol.
19, no. 1, s. 113-125.
[7] Sudhir Kumar, Alan Filipski, Vinod
Swarna, Alan Walker, and S. Blair Hedges, „Placing confidence limits on the
molecular age of the human–chimpanzee divergence”, PNAS December 27,
2005, vol. 102, no. 52, s. 18842–18847,
http://www.pnas.org/cgi/reprint/0509585102v1
[8] J.B.S. Haldane, „The Cost of
Natural Selection”, Journal of Genetics 1957, vol. 55, s. 511-524, http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/haldane2.pdf.
[9] M. Kimura and T. Ohta, Theoretical
Aspects of Population Genetics, Princeton University Press 1971, s. 28.
[10] F.J. Ayala, „Reduction in Biology:
A Recent Challenge”, w: D.J. Depew and B.H. Weber (eds.), Evolution at a
Crossroads: The New Biology and the New Philosophy of Science, Bradford
Books, MIT Press, Cambridge 1985, s. 72 [65-80]; R. Dawkins, �lepy
zegarmistrz czyli, jak ewolucja dowodzi, �e �wiat nie zosta� zaplanowany, Biblioteka
My�li Wsp��czesnej, PIW, Warszawa 1994, s. 357.
[11] G.L. Stebbins, Darwin to DNA,
Molecules to Humanity, Published by W.H. Freeman and Company 1982, s.
357-358.
[12] Halina Krzanowska, „Zapis informacji genetycznej”, w: Halina Krzanowska, Adam �omnicki, Jan Rafi�ski, Henryk Szarski, Jacek M. Szymura, Zarys mechanizm�w ewolucji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 35 [17-70].
[13] S.J. Gould, „The Meaning of
Punctuated Equilibrium and Its Role in Validating a Hierarchical Approach to
Macroevolution”, w: R. Milkman (ed.), Perspectives on Evolution, Sinauer
Associates 1982, s. 84 [83-104]; S.J. Gould, „Punctuated equilibrium – a
different way of seeing”, New Scientist, April 15, s. 137 [137-141].
[14] Gould, „Punctuated equilibrium...”,
s. 138.