Id� pod pr�d luty 2006, nr 2 (19), s. 8-9.
Manipulacje
dziennikarsko-ewolucjonistyczne
20 grudnia 2005 roku s�d okr�gowy w Pennsylvanii wyda� wyrok w g�o�nej sprawie dotycz�cej programu nauczania w ameryka�skich szko�ach publicznych. Na temat samej rozprawy i wydanego wyroku wypowiedziano wiele myl�cych twierdze�. Przede wszystkim wmawiano niezorientowanym czytelnikom, �e proces dotyczy zast�pienia teorii ewolucji przez kreacjonizm:
Ta wypowied� pochodzi�a z okresu, kiedy jeszcze w pewnym okr�gu w stanie Kansas (nie w ca�ym stanie) dyskutowano nad spraw�, kt�ra zosta�a p��niej rozstrzygni�ta przez rad� szkoln�, a nast�pnie zaskar�ona przez rodzic�w kilkorga dzieci. Mo�na wi�c do pewnego stopnia usprawiedliwi� niewiedz� autora. Sprawa by�a wzgl�dnie nowa, ma�o znana, dopiero na jaw wychodzi�y pewne szczeg��y. Wprawdzie jak si� co� pisze, to nale�y dok�adnie sprawdzi�, ale errare humanum est. Gorzej, �e dok�adnie ten sam b��d (b��d czy �wiadome wprowadzanie w b��d czytelnik�w?) powtarzano potem w niezliczonych komentarzach we wszystkich j�zykach �wiata. Nawet w najpowa�niejszej chyba gazecie w Polsce:
Z tych s��w czytelnik ma prawo wnioskowa�, �e rozprawa s�dowa w Pennsylvanii dotyczy�a uczenia w szko�ach kreacjonizmu albo – nie jest to do ko�ca jasne – teorii inteligentnego projektu. Niewykluczone te�, �e zdaniem autora r��nica mi�dzy kreacjonizmem a teori� inteligentnego projektu nie istnieje albo jest niewielka. Trzeba przyzna�, �e ostatnie zdanie artyku�u w Rzeczypospolitej poprawnie przedstawia, o co naprawd� chodzi�o radzie szkolnej okr�gu Dover w Pennsylvanii. Brzmia�o ono tak:
Nie chodzi�o wi�c o wyrugowanie nauczania ewolucjonizmu. Nie chodzi�o nawet o nauczanie obok ewolucjonizmu tak�e kreacjonizmu czy teorii inteligentnego projektu (bo kreacjonizm i teoria inteligentnego projektu to nie jest to samo!). Chodzi�o jedynie o niewielk�, parozdaniow� wzmiank� w podr�cznikach.
O co naprawd� chodzi�o Radzie
Szkolnej w Dover?
Pod koniec 2004 roku Rada Szkolna okr�gu Dover, PA, uzna�a, �e uczni�w, kt�rzy ucz� si� teorii ewolucji, nale�y poinformowa�, �e teoria ta ma luki i �e luki te stara si� wype�ni� inna teoria, teoria inteligentnego projektu. W rezultacie w podr�cznikach winna znale�� si� nast�puj�ca informacja:
I to wszystko. Ca�y ha�as o rzekomym nauczaniu kreacjonizmu, o wyrzucaniu z programu szkolnego ewolucjonizmu, to zas�ona dymna. Naprawd� chodzi�o o te kilka zda�. O wyra�one opinie, �e teoria ewolucji ma luki, �e istnieje alternatywne uj�cie i �e jak kto� chce, to mo�e si�gn�� po konkretn� ksi��k�, by dowiedzie� si� o tym uj�ciu wi�cej. Ale jak kto� tego nie chce robi�, to nie musi. Nie by�o mowy o �adnym nauczaniu ani kreacjonizmu, ani teorii inteligentnego projektu. To teoria ewolucji mia�a by� przedmiotem nauczania. Trzeba by�o te� na ko�cu zda� test z jej znajomo�ci, ze znajomo�ci teorii ewolucji, nie kreacjonizmu czy teorii inteligentnego projektu. A �e m�wiono o lukach w teorii ewolucji? Czy to co� z�ego? Ka�da teoria ma luki, „ka�da teoria p�ywa w morzu anomalii”, [4] mawia� Imre Lakatos, wybitny filozof nauki, ucze� Karla Poppera. W cytowanej wzmiance by�a zach�ta, by uczniowie traktowali wszystkie teorie, a wi�c teori� ewolucji, ale te� i teori� inteligentnego projektu, z otwartym umys�em, bez uprzedze�, niedogmatycznie – jednym s�owem: krytycznie. Najwyra�niej tego ju� ewolucjonistom by�o za wiele. Nie po to dzieci naucza si� ewolucjonizmu, by traktowa�y go one jako jedn� z wielu teorii, kt�ra ma luki i mo�e nawet by� nieprawdziwa.
Manipulacje, ci�g dalszy
Przyjrzyjmy si�, jak manipulowano w tej sprawie opini� publiczn� w Polsce i za granic�. Tomasz Zalewski tak przedstawia� problem:
Podobnie Zalewski pisa� ju� po wydaniu werdyktu w rozprawie:
Zwr��my uwag� na k�amliwe stwierdzenie „nale�y si� zapozna�”. Ma�a zmiana, prawda? Zamiast „mo�na” mamy „nale�y”.
W tych artyku�ach ju� nie m�wi�o si� o nauczaniu kreacjonizmu, a tylko o nauczaniu jakich� tajemniczych tez, podwa�aj�cych teori� ewolucji (pewnie chodzi o informacj� o lukach w teorii albo o otwarty umys�). Tezy te maj� jako� „torowa� drog�” do nauczania kreacjonizmu – ale jak torowa�, ju� nie wiadomo. Zreszt� to „torowanie” ma by� w przysz�o�ci, wi�c co tu mo�na dok�adniej powiedzie�? Pewnie jako� tak, jak w konserwatywnych stanach po�udniowych i �rodkowego zachodu, gdzie te� dok�adnie nie wiadomo, jak si� to robi:
W jakich stanach, kiedy oraz w jaki spos�b pr�by takie podejmowano, autor ju� nie podaje. Podaje natomiast wy�wiechtany stereotyp o religijnych ignorantach walcz�cych z nauk�, ale bez szczeg���w, bo po co? I tak wszyscy „wiedz�”, jak jest. Przy okazji autor daje popis swojej stronniczo�ci:
s. 9
Mamy wi�c nast�puj�c� sytuacj�: teoria inteligentnego projektu wprawdzie nie g�osi, �e projektantem jest B�g, ale „przyt�aczaj�ca wi�kszo�� naukowc�w” – oczywi�cie, ewolucjonist�w – uwa�a, �e g�osi. Chocia� nie g�osi, to jednak g�osi. A dlaczego „przyt�aczaj�cej wi�kszo�ci naukowc�w” tak zale�y, by teoria inteligentnego projektu g�osi�a to, czego nie g�osi? Odpowied� jest prosta: bo je�li g�osi, to mo�na j� wtedy uzna� za fragment religii i skorzysta� z zasady oddzielenia pa�stwa i ko�cio�a. Je�li jest doktryn� religijn�, to mo�na jej naucza� w ko�cio�ach albo prywatnie, ale nie w publicznych szko�ach.
Przedstawianie teorii inteligentnego projektu jako odmiany kreacjonizmu jest standardowym zabiegiem ewolucjonist�w na ca�ym �wiecie. Znany biolog, Jerry Coyne, uwa�a, �e „Teoria inteligentnego projektu [...] jest najnowszym wcieleniem biblijnego kreacjonizmu popieranego przez Williama Jenningsa Bryana w Dayton.” [9] Przypominam Czytelnikom, �e William Jennings Bryan by� oskar�ycielem w s�ynnym „ma�pim procesie” (Dayton 1925), w kt�rym Johna Scopesa oskar�ono o nauczanie ewolucjonizmu. [10] A znany ideolog ewolucjonizmu i propagator ateizmu, Richard Dawkins, uwa�a, �e teoria inteligentnego projektu „to po prostu kreacjonizm z powod�w politycznych zamaskowany pod now� nazw�”. [11]
Zagraniczni dziennikarze, nawet ameryka�scy, manipuluj� opini� publiczn� r�wnie skutecznie jak polscy, nawet w czo�owych czasopismach. Oto jak spraw� przedstawia� Time:
Wprawdzie nie chodzi�o o nauczanie kreacjonizmu, ale jego „pasierbicy”, cokolwiek to znaczy. I prosz� zwr�ci� uwag� na ten majstersztyk s�owny: „aby znalaz�a w nich miejsce teoria inteligentnego projektu”. Jak rozumie takie s�owa zwyk�y, niezorientowany czytelnik? Czy tak, ze podaje si� tylko nazw� teorii i rad� dla zainteresowanych, gdzie mo�na znale�� wi�cej informacji, je�li kto� tego chce? Z ca�� pewno�ci�, nie. Z ca�� pewno�ci� normalny czytelnik rozumie, �e chodzi o nauczanie „pasierbicy kreacjonizmu”.
Przyjrzyjmy si�, jak znany popularyzator nauki i zarazem ewolucjonistyczny propagandysta m�ci w umys�ach swoich polskich czytelnik�w. Marcin Rotkiewicz pisze tak:
Je�li si� pisze „ju� na wst�pie uczniowie s� informowani”, to czytelnik ma prawo spodziewa� si�, �e na nast�pnych lekcjach b�dzie tylko gorzej, �e zamiast teorii ewolucji dzieci b�d� poznawa�y kreacjonizm. Ma prawo si� tego spodziewa�, bo pierwsze zdania artyku�u m�wi� wyra�nie o chrze�cija�skich fundamentalistach, kt�rzy chc� nauczania kreacjonizmu. A tymczasem na nast�pnych lekcjach, jak widzieli�my, uczniowie mieli si� ju� uczy� tylko teorii ewolucji i zda� test tylko z jej znajomo�ci. Parozdaniowa informacja by�a wszystkim, co tak wzburzy�o ewolucjonist�w. Jak wida�, ewolucjoni�ci nie znosz�, by ktokolwiek, nawet w paru zdaniach, wspomina� o lukach w tej teorii i traktowaniu jej z otwartym umys�em. Fizycy, astronomowie, chemicy, geologowie, prawie wszyscy przyrodnicy, nie maj� nic przeciwko temu, by wspomina� o lukach w ich teoriach. Wszyscy, tylko nie ewolucjoni�ci. Teoria ewolucji ma by� jak �ona cezara niezale�nie od tego, jak jest naprawd�.
Nie ma si� co dziwi�, �e zas�u�ona w manipulowaniu polsk� opini� publiczn� Gazeta Wyborcza ju� po wydaniu werdyktu s�dziowskiego nadal „trzyma�a lini�” zaj�t� przez ewolucjonist�w ca�ego �wiata:
Wprawdzie s�dzia rzeczywi�cie zakaza�, ale autor tekstu nie doda�, �e teoria inteligentnego projektu nie m�wi o Bogu i �e nikt nie d��y� do tego, co s�dzia zakaza� Utrwali� w ten spos�b w umys�ach czytelnik�w Gazety Wyborczej fa�szywy stereotyp „wojny o Darwina”.
Orzeczenie s�du w Dover
Cytowana wcze�niej parozdaniowa informacja na temat luk w teorii ewolucji, istnieniu teorii inteligentnego projektu, o ktorej mo�na poczyta� w ksi��ce Of Pandas and People oraz o potrzebie podchodzenia do ka�dej teorii z otwartym umys�em, zosta�a uznana przez s�dziego za niezgodn� z konstytucj� ameryka�sk� (dok�adniej: z tzw. pierwsz� poprawk� do konstytucji), poniewa� rodzice i uczniowie mogliby j� rozumie� jako popieranie religii przez pa�stwo. Orzeczenie s�dziego Jonesa liczy sobie 139 stron, [15] wype�nione jest informacjami na temat prawnych precedens�w i zawi�ymi rozumowaniami, ale niesie bardzo wyra�ne przes�anie. System prawny Stan�w Zjednoczonych nie b�dzie tolerowa� atak�w na nauczanie ewolucjonizmu, temat religii nie ma miejsca w ameryka�skich szko�ach, a wierz�cy w Stw�rc� s� naiwnymi fanatykami.
W ci�gu ostatnich kilkudziesi�ciu lat nast�pi�o charakterystyczne odwr�cenie r�l. Na pocz�tku lat 1920-tych wierz�cy pot�piali dogmatycznie teori� ewolucji i odmawiali jej prawa wst�pu do szk��. Dzisiaj ewolucjoni�ci u�ywaj� tamtego j�zyka wobec kreacjonist�w i zwolennik�w inteligentnego projektu. Wygl�da to tak, jakby �lepa wiara w ewolucj� sama sta�a si� religi�. Z orzeczenia s�dziego Johna E. Jonesa III wynika, �e wiara w ewolucj� jest fundamentem spo�ecze�stwa ameryka�skiego. Nie wszyscy jednak ewolucjoni�ci s� do ko�ca zadowoleni z orzeczenia. Wprawdzie s�dzia zakaza� nawet wzmianki o teorii inteligentnego projektu, ale nie zakaza� dyskutowania o niej na lekcjach nauk spo�ecznych. Ju� pojawi�y si� g�osy, �e B�g i religia powinny by� ca�kowicie zakazane w szko�ach. [16] Przypomina to pomys� Orwella, �e je�li wyeliminuje si� z j�zyka s�owa, opisuj�ce pewne idee, to idee te wkr�tce przestan� istnie�.
Mieczys�aw Pajewski
http://www.creationism.org.pl
[1] „Zbyt konserwatywni na Darwina”, http://www.racjonalista.pl/index.php/s,11/t,4195
[2] Piotr Gillert, „B�g, Darwin i szko�y”, Rzeczpospolita, 28.09.2005, Nr 227, http://www.rzeczpospolita.pl/gazeta/wydanie_050928/swiat/swiat_a_2.html?k=on;t=2005092820050928
[3] „Tammy Kitzmiller, et al. v.
Dover Area School District, et al.”, Case No. 04cv2688, s. 1-2,
www.pamd.uscourts.gov/kitzmiller/kitzmiller_342.pdf; „The Orignal Statement by
the Dover School Board”, The New York Times December 20, 2005, http://www.nytimes.com/2005/12/20/national/text-dover.html
[4] Anomalie to fakty niezgodne z teori�. Uczeni, kt�rzy akceptuj� dan� teori�, staraj� si� anomalie wyja�ni�. Cz�sto im si� to po jakim� czasie udaje. Ale nie zawsze. Je�li jakie� wa�ne anomalie uporczywie nie daj� si� usun��, uczeni mog� zniech�ci� si� do panuj�cej teorii i uzna�, �e nale�y poszukiwa� nowej, lepszej.
[5] Tomasz Zalewski, "Szko�y w Kansas walcz� z teori� Darwina", �roda, 9 listopada 2005, http://wiadomosci.wp.pl/wiadomosc.html?kat=1356&wid=8086252&rfbawp=1131578650.759&ticaid=1841
[6] Tomasz Zalewski, "S�d przychyli� si� ku Darwinowi", wtorek, 20 grudnia 2005, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1356,wid,8128735,wiadomosc.html
[7] Zalewski, "Szko�y w Kansas...”.
[8] Tam�e.
[9] Jerry Coyne, „The Case Against Intelligent Design. The Faith That
Dare Not Speak Its Name”, The New Republic 22 August, 2005,
http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=20050822&s=coyne082205&c=1
[10] O procesie tym pisa�em du�o we wrze�niowym numerze Id� pod pr�d (nr 9, s. 8-9, http://creationism.org.pl/Members/miepaj/moje/meandry/Meandry006/document_view) i troch� w pa��dzier�ni�ko�wym numerze Id� pod pr�d (nr 10, s. 8), http://www.podprad.knp.lublin.pl/archiwum-2.php?idg=84&tyt=NAUKA%20%20%20A%20%20%20BIBLIA:%20Meandry%20spor�w%20o%20pochodzenie%20%20cz.%207
[11] Richard Dawkins, „Creationism: God’s Gift to the ignorant”, The
Times May 21, 2005;
http://www.timesonline.co.uk/article/0,,592-1619264,00.html
[12] Charles Krauthammer, „Let's Have No More Monkey Trials. To teach faith as science is to
undermine both”, Time Aug. 01, 2005,
http://www.time.com/time/columnist/krauthammer/article/0,9565,
1088869,00.html
[13] Marcin Rotkiewicz, „Ten diabe� Darwin! Wiara czy ewolucja?”, Polityka 2005, nr 46, http://wiadomosci.onet.pl/1259421,242,kioskart.html
[14] Marcin Gadzi�ski, „USA: zakaz nauczania teorii inteligentnego projektu”, Gazeta Wyborcza 22.12.2005 r., http://serwisy.gazeta.pl/swiat/1,34254,3079652.html
[15] http://www.pamd.uscourts.gov/kitzmiller/kitzmiller_342.pdf
[16] Por. Frank Dunkle, „Intelligent Design v. Evolution: The Latest Battle
in the Culture Wars”, World News & Prophecy January 2006, vol. 9,
no. 1, s. 3.