Mieczys�aw Pajewski, "Meandry spor�w o pochodzenie" (11) (2006)

Id� pod pr�d luty 2006, nr 2 (19), s. 8-9.

 

s. 8

Manipulacje dziennikarsko-ewolucjonistyczne

20 grudnia 2005 roku s�d okr�gowy w Pennsylvanii wyda� wyrok w g�o�nej sprawie dotycz�cej programu nauczania w ameryka�skich szko�ach publicznych. Na temat samej rozprawy i wydanego wyroku wypowiedziano wiele myl�cych twierdze�. Przede wszystkim wmawiano niezorientowanym czytelnikom, �e proces dotyczy zast�pienia teorii ewolucji przez kreacjonizm:

Zamiast powszechnie wyk�adanej teorii ewolucji Darwina teoria o stworzeniu �ycia przez Boga? Tak� mo�liwo�� rozwa�a zarz�d edukacji ameryka�skiego stanu Kansas. O tym, kt�ra teoria stanie si� obowi�zuj�c� w stanie Kansas, zadecyduje tygodniowe przes�uchanie [...]. Jednak ju� dzi� nie brakuje g�os�w, �e sk�ad s�dziowski zarz�du [...] zabroni nauczania teorii Darwina. [1]

Ta wypowied� pochodzi�a z okresu, kiedy jeszcze w pewnym okr�gu w stanie Kansas (nie w ca�ym stanie) dyskutowano nad spraw�, kt�ra zosta�a p��niej rozstrzygni�ta przez rad� szkoln�, a nast�pnie zaskar�ona przez rodzic�w kilkorga dzieci. Mo�na wi�c do pewnego stopnia usprawiedliwi� niewiedz� autora. Sprawa by�a wzgl�dnie nowa, ma�o znana, dopiero na jaw wychodzi�y pewne szczeg��y. Wprawdzie jak si� co� pisze, to nale�y dok�adnie sprawdzi�, ale errare humanum est. Gorzej, �e dok�adnie ten sam b��d (b��d czy �wiadome wprowadzanie w b��d czytelnik�w?) powtarzano potem w niezliczonych komentarzach we wszystkich j�zykach �wiata. Nawet w najpowa�niejszej chyba gazecie w Polsce:

Rodzice o�miorga uczni�w nie chcieli, by ich dzieci uczy�y si� o kreacjonizmie, i skierowali spraw� do s�du w Harrisburgu [...].W��czenie teorii „inteligentnego projektu” do programu szk�� publicznych (wiele prywatnych ju� to zrobi�o) jest rozpatrywane w innych stanach, takich jak Kansas czy Ohio, a w�r�d jego zwolennik�w jest prezydent George W. Bush. [2]

Z tych s��w czytelnik ma prawo wnioskowa�, �e rozprawa s�dowa w Pennsylvanii dotyczy�a uczenia w szko�ach kreacjonizmu albo – nie jest to do ko�ca jasne – teorii inteligentnego projektu. Niewykluczone te�, �e zdaniem autora r��nica mi�dzy kreacjonizmem a teori� inteligentnego projektu nie istnieje albo jest niewielka. Trzeba przyzna�, �e ostatnie zdanie artyku�u w Rzeczypospolitej poprawnie przedstawia, o co naprawd� chodzi�o radzie szkolnej okr�gu Dover w Pennsylvanii. Brzmia�o ono tak:

Richard Thompson, adwokat w�adz szkolnych, podkre�la jednak, �e do programu nauczania w��czono jedynie uwag�, �e istnieje alternatywna teoria wyja�niaj�ca pochodzenie �ycia na Ziemi, i ka�dy, kto chce, mo�e si� z ni� zapozna� w ksi��ce „O pandach i ludziach”, kt�ra wyja�nia podstawy „teorii inteligentnego projektu”.

Nie chodzi�o wi�c o wyrugowanie nauczania ewolucjonizmu. Nie chodzi�o nawet o nauczanie obok ewolucjonizmu tak�e kreacjonizmu czy teorii inteligentnego projektu (bo kreacjonizm i teoria inteligentnego projektu to nie jest to samo!). Chodzi�o jedynie o niewielk�, parozdaniow� wzmiank� w podr�cznikach.

 

O co naprawd� chodzi�o Radzie Szkolnej w Dover?

Pod koniec 2004 roku Rada Szkolna okr�gu Dover, PA, uzna�a, �e uczni�w, kt�rzy ucz� si� teorii ewolucji, nale�y poinformowa�, �e teoria ta ma luki i �e luki te stara si� wype�ni� inna teoria, teoria inteligentnego projektu. W rezultacie w podr�cznikach winna znale�� si� nast�puj�ca informacja:

Standardy szkolne stanu Pennsylwania wymagaj� od uczni�w poznania Darwinowskiej teorii ewolucji, tak by w ko�cu zdali oni standardowy test, kt�rego cz��ci� jest wiedza o ewolucjonizmie.

Poniewa� teoria Darwina jest teori�, jest ona stale sprawdzana w miar� odkrywania nowych fakt�w. Teoria ta nie jest faktem. Istniej� w niej luki niewype�nione �adnymi faktami empirycznymi. Teori� naukow� definiuje si� jako dobrze sprawdzone wyja�nienie, unifikuj�ce szeroki zakres obserwacji.

Odmiennym od Darwinowskiego uj�ciem jest teoria inteligentnego projektu. Je�li uczniowie b�d� zainteresowani szczeg��ami teorii inteligentnego projektu, mog� si�gn�� do podr�cznika Of Pandas and People.

Uczni�w zach�ca si�, by z otwartym umys�em podchodzili do ka�dej teorii. Spraw� pochodzenia �ycia szko�a pozostawia samym studentom i ich rodzinom. Poniewa� w okr�gu szkolnym obowi�zuj� okre�lone standardy, instrukcje dydaktyczne maj� na celu przygotowanie uczni�w do zdobycia przez nich pozytywnych ocen. [3]

I to wszystko. Ca�y ha�as o rzekomym nauczaniu kreacjonizmu, o wyrzucaniu z programu szkolnego ewolucjonizmu, to zas�ona dymna. Naprawd� chodzi�o o te kilka zda�. O wyra�one opinie, �e teoria ewolucji ma luki, �e istnieje alternatywne uj�cie i �e jak kto� chce, to mo�e si�gn�� po konkretn� ksi��k�, by dowiedzie� si� o tym uj�ciu wi�cej. Ale jak kto� tego nie chce robi�, to nie musi. Nie by�o mowy o �adnym nauczaniu ani kreacjonizmu, ani teorii inteligentnego projektu. To teoria ewolucji mia�a by� przedmiotem nauczania. Trzeba by�o te� na ko�cu zda� test z jej znajomo�ci, ze znajomo�ci teorii ewolucji, nie kreacjonizmu czy teorii inteligentnego projektu. A �e m�wiono o lukach w teorii ewolucji? Czy to co� z�ego? Ka�da teoria ma luki, „ka�da teoria p�ywa w morzu anomalii”, [4] mawia� Imre Lakatos, wybitny filozof nauki, ucze� Karla Poppera. W cytowanej wzmiance by�a zach�ta, by uczniowie traktowali wszystkie teorie, a wi�c teori� ewolucji, ale te� i teori� inteligentnego projektu, z otwartym umys�em, bez uprzedze�, niedogmatycznie – jednym s�owem: krytycznie. Najwyra�niej tego ju� ewolucjonistom by�o za wiele. Nie po to dzieci naucza si� ewolucjonizmu, by traktowa�y go one jako jedn� z wielu teorii, kt�ra ma luki i mo�e nawet by� nieprawdziwa.

 

Manipulacje, ci�g dalszy

Przyjrzyjmy si�, jak manipulowano w tej sprawie opini� publiczn� w Polsce i za granic�. Tomasz Zalewski tak przedstawia� problem:

Zarz�d o�wiaty stanu Kansas postanowi�, �e uczniowie maj� si� uczy� w szko�ach tez podwa�aj�cych teori� ewolucji gatunk�w Darwina. Decyzja toruje drog� do nauczania religijnych koncepcji kreacjonizmu. [5]

Podobnie Zalewski pisa� ju� po wydaniu werdyktu w rozprawie:

W pa�dzierniku rada szkolna w miasteczku Dover w Pensylwanii nakaza�a nauczycielom biologii w miejscowych szko�ach informowa� uczni�w, �e teoria Darwina „nie jest udowodniona”, w zwi�zku z czym nale�y si� te� zapozna� z teori� „rozumnego projektu”. Podyktowane nauczycielom o�wiadczenie odsy�a�o do podr�cznika „rozumnego projektu” [...]. [6]

Zwr��my uwag� na k�amliwe stwierdzenie „nale�y si� zapozna�”. Ma�a zmiana, prawda? Zamiast „mo�na” mamy „nale�y”.

W tych artyku�ach ju� nie m�wi�o si� o nauczaniu kreacjonizmu, a tylko o nauczaniu jakich� tajemniczych tez, podwa�aj�cych teori� ewolucji (pewnie chodzi o informacj� o lukach w teorii albo o otwarty umys�). Tezy te maj� jako� „torowa� drog�” do nauczania kreacjonizmu – ale jak torowa�, ju� nie wiadomo. Zreszt� to „torowanie” ma by� w przysz�o�ci, wi�c co tu mo�na dok�adniej powiedzie�? Pewnie jako� tak, jak w konserwatywnych stanach po�udniowych i �rodkowego zachodu, gdzie te� dok�adnie nie wiadomo, jak si� to robi:

Wtorkowa decyzja w Kansas jest jednak ju� kolejn� z serii podobnych podejmowanych w ostatnich latach w USA, gdzie zw�aszcza na konserwatywnym po�udniu i �rodkowym zachodzie lokalne w�adze edukacyjne staraj� si� zast�powa� teori� ewolucji teori� „rozumnego projektu”. [7]

W jakich stanach, kiedy oraz w jaki spos�b pr�by takie podejmowano, autor ju� nie podaje. Podaje natomiast wy�wiechtany stereotyp o religijnych ignorantach walcz�cych z nauk�, ale bez szczeg���w, bo po co? I tak wszyscy „wiedz�”, jak jest. Przy okazji autor daje popis swojej stronniczo�ci:

 

s. 9

G�osi ona [teoria inteligentnego projektu], �e wszystkie �ywe stworzenia, tak�e cz�owiek, nie rozwin��y si� z jednego organizmu, lecz zosta�y „zaprojektowane przez bli�ej nieokre�lon� istot� rozumn�”. Teoria ta nie precyzuje, �e chodzi o Boga, i jej zwolennicy przedstawiaj� j� jako alternatywn� teori� naukow�.

Przeciwnicy „rozumnego projektu” –  w tym przyt�aczaj�ca wi�kszo�� naukowc�w –  uwa�aj�, �e jest to w istocie pogl�d religijny, nowa wersja kreacjonizmu, czyli tezy, �e �wiat i wszystkie istoty �ywe zosta�y stworzone w ci�gu siedmiu dni przez Boga. [8]

Mamy wi�c nast�puj�c� sytuacj�: teoria inteligentnego projektu wprawdzie nie g�osi, �e projektantem jest B�g, ale „przyt�aczaj�ca wi�kszo�� naukowc�w” – oczywi�cie, ewolucjonist�w – uwa�a, �e g�osi. Chocia� nie g�osi, to jednak g�osi. A dlaczego „przyt�aczaj�cej wi�kszo�ci naukowc�w” tak zale�y, by teoria inteligentnego projektu g�osi�a to, czego nie g�osi? Odpowied� jest prosta: bo je�li g�osi, to mo�na j� wtedy uzna� za fragment religii i skorzysta� z zasady oddzielenia pa�stwa i ko�cio�a. Je�li jest doktryn� religijn�, to mo�na jej naucza� w ko�cio�ach albo prywatnie, ale nie w publicznych szko�ach.

Przedstawianie teorii inteligentnego projektu jako odmiany kreacjonizmu jest standardowym zabiegiem ewolucjonist�w na ca�ym �wiecie. Znany biolog, Jerry Coyne, uwa�a, �e „Teoria inteligentnego projektu [...] jest najnowszym wcieleniem biblijnego kreacjonizmu popieranego przez Williama Jenningsa Bryana w Dayton.” [9] Przypominam Czytelnikom, �e William Jennings Bryan by� oskar�ycielem w s�ynnym „ma�pim procesie” (Dayton 1925), w kt�rym Johna Scopesa oskar�ono o nauczanie ewolucjonizmu. [10] A znany ideolog ewolucjonizmu i propagator ateizmu, Richard Dawkins, uwa�a, �e teoria inteligentnego projektu „to po prostu kreacjonizm z powod�w politycznych zamaskowany pod now� nazw�”.  [11]

Zagraniczni dziennikarze, nawet ameryka�scy, manipuluj� opini� publiczn� r�wnie skutecznie jak polscy, nawet w czo�owych czasopismach. Oto jak spraw� przedstawia� Time:

W stanie Kansas konserwatywni cz�onkowie rad szkolnych pr�buj� na nowo sformu�owa� obowi�zuj�ce w ca�ym stanie standardy nauczania ewolucjonizmu, by znalaz�a w nich miejsce teoria inteligentnego projektu, b�d�ca wsp��czesn� pasierbic� kreacjonizmu. [12]

Wprawdzie nie chodzi�o o nauczanie kreacjonizmu, ale jego „pasierbicy”, cokolwiek to znaczy. I prosz� zwr�ci� uwag� na ten majstersztyk s�owny: „aby znalaz�a w nich miejsce teoria inteligentnego projektu”. Jak rozumie takie s�owa zwyk�y, niezorientowany czytelnik? Czy tak, ze podaje si� tylko nazw� teorii i rad� dla zainteresowanych, gdzie mo�na znale�� wi�cej informacji, je�li kto� tego chce? Z ca�� pewno�ci�, nie. Z ca�� pewno�ci� normalny czytelnik rozumie, �e chodzi o nauczanie „pasierbicy kreacjonizmu”.

Przyjrzyjmy si�, jak znany popularyzator nauki i zarazem ewolucjonistyczny propagandysta m�ci w umys�ach swoich polskich czytelnik�w. Marcin Rotkiewicz pisze tak:

Szko�y publiczne w USA zn�w sta�y si� polem bitwy mi�dzy obro�cami teorii ewolucji a chrze�cija�skimi fundamentalistami, kt�rzy domagaj� si�, by dzieci nauczano r�wnie� kreacjonizmu.

[...] na lekcjach biologii po�wi�conych teorii ewolucji uczniowie ju� na wst�pie s� informowani, i� „darwinizm nie jest faktem, ale jedynie pe�n� luk hipotez�; istnieje natomiast alternatywna koncepcja powstania �ycia na Ziemi i narodzin cz�owieka, tzw. teoria inteligentnego projektu, kt�r� obszernie omawia ksi��ka »Of Pandas and People« znajduj�ca si� w szkolnej bibliotece”. [13]

Je�li si� pisze „ju� na wst�pie uczniowie s� informowani”, to czytelnik ma prawo spodziewa� si�, �e na nast�pnych lekcjach b�dzie tylko gorzej, �e zamiast teorii ewolucji dzieci b�d� poznawa�y kreacjonizm. Ma prawo si� tego spodziewa�, bo pierwsze zdania artyku�u m�wi� wyra�nie o chrze�cija�skich fundamentalistach, kt�rzy chc� nauczania kreacjonizmu. A tymczasem na nast�pnych lekcjach, jak widzieli�my, uczniowie mieli si� ju� uczy� tylko teorii ewolucji i zda� test tylko z jej znajomo�ci. Parozdaniowa informacja by�a wszystkim, co tak wzburzy�o ewolucjonist�w. Jak wida�, ewolucjoni�ci nie znosz�, by ktokolwiek, nawet w paru zdaniach, wspomina� o lukach w tej teorii i traktowaniu jej z otwartym umys�em. Fizycy, astronomowie, chemicy, geologowie, prawie wszyscy przyrodnicy, nie maj� nic przeciwko temu, by wspomina� o lukach w ich teoriach. Wszyscy, tylko nie ewolucjoni�ci. Teoria ewolucji ma by� jak �ona cezara niezale�nie od tego, jak jest naprawd�.

Nie ma si� co dziwi�, �e zas�u�ona w manipulowaniu polsk� opini� publiczn� Gazeta Wyborcza ju� po wydaniu werdyktu s�dziowskiego nadal „trzyma�a lini�” zaj�t� przez ewolucjonist�w ca�ego �wiata:

S�dzia federalny w USA zakaza� uczenia w szko�ach teorii uznaj�cej Boga za autora procesu ewolucji. W przynajmniej 20 stanach trwaj� pr�by wprowadzenia element�w kreacjonizmu na lekcje biologii w szko�ach publicznych. [14]

Wprawdzie s�dzia rzeczywi�cie zakaza�, ale autor tekstu nie doda�, �e teoria inteligentnego projektu nie m�wi o Bogu i �e nikt nie d��y� do tego, co s�dzia zakaza� Utrwali� w ten spos�b w umys�ach czytelnik�w Gazety Wyborczej fa�szywy stereotyp „wojny o Darwina”.

 

Orzeczenie s�du w Dover

Cytowana wcze�niej parozdaniowa informacja na temat luk w teorii ewolucji, istnieniu teorii inteligentnego projektu, o ktorej mo�na poczyta� w ksi��ce Of Pandas and People oraz o potrzebie podchodzenia do ka�dej teorii z otwartym umys�em, zosta�a uznana przez s�dziego za niezgodn� z konstytucj� ameryka�sk� (dok�adniej: z tzw. pierwsz� poprawk� do konstytucji), poniewa� rodzice i uczniowie mogliby j� rozumie� jako popieranie religii przez pa�stwo. Orzeczenie s�dziego Jonesa liczy sobie 139 stron, [15] wype�nione jest informacjami na temat prawnych precedens�w i zawi�ymi rozumowaniami, ale niesie bardzo wyra�ne przes�anie. System prawny Stan�w Zjednoczonych nie b�dzie tolerowa� atak�w na nauczanie ewolucjonizmu, temat religii nie ma miejsca w ameryka�skich szko�ach, a wierz�cy w Stw�rc� s� naiwnymi fanatykami.

W ci�gu ostatnich kilkudziesi�ciu lat nast�pi�o charakterystyczne odwr�cenie r�l. Na pocz�tku lat 1920-tych wierz�cy pot�piali dogmatycznie teori� ewolucji i odmawiali jej prawa wst�pu do szk��. Dzisiaj ewolucjoni�ci u�ywaj� tamtego j�zyka wobec kreacjonist�w i zwolennik�w inteligentnego projektu. Wygl�da to tak, jakby �lepa wiara w ewolucj� sama sta�a si� religi�. Z orzeczenia s�dziego Johna E. Jonesa III wynika, �e wiara w ewolucj� jest fundamentem spo�ecze�stwa ameryka�skiego. Nie wszyscy jednak ewolucjoni�ci s� do ko�ca zadowoleni z orzeczenia. Wprawdzie s�dzia zakaza� nawet wzmianki o teorii inteligentnego projektu, ale nie zakaza� dyskutowania o niej na lekcjach nauk spo�ecznych. Ju� pojawi�y si� g�osy, �e B�g i religia powinny by� ca�kowicie zakazane w szko�ach. [16] Przypomina to pomys� Orwella, �e  je�li wyeliminuje si� z j�zyka s�owa, opisuj�ce pewne idee, to idee te wkr�tce przestan� istnie�.

Mieczys�aw Pajewski

[email protected]

http://www.creationism.org.pl



[1] „Zbyt konserwatywni na Darwina”, http://www.racjonalista.pl/index.php/s,11/t,4195

[2] Piotr Gillert, „B�g, Darwin i szko�y”, Rzeczpospolita, 28.09.2005, Nr 227, http://www.rzeczpospolita.pl/gazeta/wydanie_050928/swiat/swiat_a_2.html?k=on;t=2005092820050928

[3] „Tammy Kitzmiller, et al. v. Dover Area School District, et al.”, Case No. 04cv2688, s. 1-2, www.pamd.uscourts.gov/kitzmiller/kitzmiller_342.pdf; „The Orignal Statement by the Dover School Board”, The New York Times December 20, 2005, http://www.nytimes.com/2005/12/20/national/text-dover.html

[4] Anomalie to fakty niezgodne z teori�. Uczeni, kt�rzy akceptuj� dan� teori�, staraj� si� anomalie wyja�ni�. Cz�sto im si� to po jakim� czasie udaje. Ale nie zawsze. Je�li jakie� wa�ne anomalie uporczywie nie daj� si� usun��, uczeni mog� zniech�ci� si� do panuj�cej teorii i uzna�, �e nale�y poszukiwa� nowej, lepszej.

[5] Tomasz Zalewski, "Szko�y w Kansas walcz� z teori� Darwina", �roda, 9 listopada 2005, http://wiadomosci.wp.pl/wiadomosc.html?kat=1356&wid=8086252&rfbawp=1131578650.759&ticaid=1841

[6] Tomasz Zalewski, "S�d przychyli� si� ku Darwinowi", wtorek, 20 grudnia 2005, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1356,wid,8128735,wiadomosc.html

[7] Zalewski, "Szko�y w Kansas...”.

[8] Tam�e.

[9] Jerry Coyne, „The Case Against Intelligent Design. The Faith That Dare Not Speak Its Name”, The New Republic 22 August, 2005, http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=20050822&s=coyne082205&c=1

[10] O procesie tym pisa�em du�o we wrze�niowym numerze Id� pod pr�d (nr 9, s. 8-9, http://creationism.org.pl/Members/miepaj/moje/meandry/Meandry006/document_view) i troch� w pa��dzier�ni�ko�wym numerze Id� pod pr�d (nr 10, s. 8), http://www.podprad.knp.lublin.pl/archiwum-2.php?idg=84&tyt=NAUKA%20%20%20A%20%20%20BIBLIA:%20Meandry%20spor�w%20o%20pochodzenie%20%20cz.%207

[11] Richard Dawkins, „Creationism: God’s Gift to the ignorant”, The Times May 21, 2005; http://www.timesonline.co.uk/article/0,,592-1619264,00.html

[12] Charles Krauthammer, „Let's Have No More Monkey Trials. To teach faith as science is to undermine both”, Time Aug. 01, 2005,  http://www.time.com/time/columnist/krauthammer/article/0,9565, 1088869,00.html

[13] Marcin Rotkiewicz, „Ten diabe� Darwin! Wiara czy ewolucja?”, Polityka 2005, nr 46, http://wiadomosci.onet.pl/1259421,242,kioskart.html

[14] Marcin Gadzi�ski, „USA: zakaz nauczania teorii inteligentnego projektu”, Gazeta Wyborcza 22.12.2005 r., http://serwisy.gazeta.pl/swiat/1,34254,3079652.html

[15] http://www.pamd.uscourts.gov/kitzmiller/kitzmiller_342.pdf

[16] Por. Frank Dunkle, „Intelligent Design v. Evolution: The Latest Battle in the Culture Wars”, World News & Prophecy January 2006, vol. 9, no. 1, s. 3.