Mieczys�aw Pajewski, "Meandry spor�w o pochodzenie" (15) (2006)

 

Id� pod pr�d czerwiec 2006, nr 6 (23), s. 8-9.

 

s. 8

Choroba Darwina

Charles Robert Darwin, wed�ug dziewi�tnastowiecznego polskiego i s�usznie dzi� zarzuconego zwyczaju t�umaczenia imion [1] – Karol Darwin, urodzi� si� 12 lutego 1809 roku w Downe, dwadzie�cia kilometr�w na po�udniowy wsch�d od Londynu. Gdy mia� osiem lat, zmar�a mu matka i �ycia uczy�y go siostry. W Autobiografii napisanej, gdy mia� 67 lat, wspomnia�, �e w og�le matki nie pami�ta. Za m�odu lubi� strzelanie do ptak�w. P��niej interesowa� si� owadami, motylami itp. Oko�o osiemnastego roku �ycia zacz�� zbiera� muszle jaja, piecz�tki, monety itd. Uwa�a� p��niej, �e pasja kolekcjonowania „mia�a wyra�nie wrodzony charakter”. Trzy lata p��niej przygl�da� si�, jak jego starszy brat dokonuje eksperyment�w chemicznych i bardzo go to interesowa�o. Zbieraj�c minera�y, interesowa� si� przede wszystkim ich nazwami, nie usi�uj�c ich klasyfikowa�.

W wieku szesnastu lat uwa�ano go za zwyk�ego ch�opca, stoj�cego intelektualnie raczej poni�ej �redniej – jak skromnie zapisa� w Autobiografii. Nie odnosi� sukces�w w dziedzinach, wymagaj�cych racjonalnego my�lenia, jak metafizyka czy matematyka. Przejawia� niewielk� inicjatyw�, by rozumie� og�lne zasady. [2]

Temat ewolucji w rodzinie Darwin�w by� znany d�ugo przedtem, zanim Karol przyszed� na �wiat. Dziadek Karola, Erazm Darwin, w latach 1794-1796 wyda� ksi��k� Zoonomia. Odrzuci� w niej mechanistyczn� interpretacj� cz�owieka, popularyzowan� w tamtych czasach przez takich my�licieli jak hrabia de Buffon (1707-1788) czy Julian Offray de la Mettrie (1709-1751). Zw�aszcza tytu� ksi��ki napisanej przez tego ostatniego – Cz�owiek maszyna – wiele m�wi� o pojmowaniu istoty cz�owieka przez materialist�w o�wieceniowych.

Babcia Karola czyli �ona Erazma zmar�a na nieznan� chorob� i strach przed ni� dr�czy� ich potomk�w. Sam Erazm korespondowa� ze swoim synem, Robertem, ojcem Karola, na temat prawdopodobie�stwa dziedziczenia chor�b. Robert poj�� za �on� Zuzann� ze znanej rodziny Wedgwood�w. Cz�onkowie tej rodziny byli raczej sceptycznie usposobieni do religii. Jednym z nielicznych wyj�tk�w by�a Emma Wedgwood, kt�ra zosta�a �on� Karola. Matka Karola mia�a brata i Emma by�a jego c�rk�. Dla Karola by�a wi�c blisk� krewn�, siostr� cioteczn�. Niewykluczone, �e to w�a�nie by�o przyczyn� �mierci kilkorga dzieci Karola i Emmy, a po�rednio wp�yn��o w istotny spos�b na pojawienie si� darwinowskiej teorii ewolucji. [3] Wcze�niej Karol by� zakochany w Fanny Owen, ale po�lubi�a ona Roberta Biddulpha, gdy Karol uczestniczy� w znanej wyprawie na statku „Beagle”.

Ojciec Karola, Robert, by� m��czyzn� olbrzymiej postury. Przy wzro�cie blisko 190 cm wa�y� 175 kg. Sam Karol opisa� go jako najpot��niejszego m��czyzn�, jakiego kiedykolwiek widzia�. Jak twierdzi�a Emma, �ona Karola, jego ojciec nie rozumia� syna i nie lubi� go. Utrzymywa� w rodzinie surow� dyscyplin�, a Karol uwa�a� go za �wiat�ego cz�owieka. W�a�nie to po��czenie – osobowej wspania�o�ci i surowego charakteru – mia�o doprowadzi� Karola, zdaniem niekt�rych komentator�w, w tym lekarzy, do choroby psychosomatycznej. Wed�ug jednego z tych lekarzy, Douglasa Hubble’a,

choroba Karola Darwina wyros�a z t�umienia i nierozpoznawania bolesnych emocji. Takim emocjom zawsze towarzyszy strach, gwa�t lub nienawi�� [...]. U Karola Darwina emocje te pochodzi�y z jego zwi�zku z ojcem.

Diagnoza ta ukaza�a si� najpierw w brytyjskim czasopi�mie medycznym, Lancet, a w Autobiografii Darwina umie�ci�a j� jego wnuczka, Nora Barlow, kt�ra zdecydowa�a si� wyda� nieokrojony tekst. [4] Do podobnego wniosku, jak Hubble, doszli trzej inni lekarze, wymienieni w tej ksi��ce: Walter Alvarez, Rankine Good i E.J. Kempf. Do zdrowotnych problem�w Darwina nale�a�y zawroty g�owy, zm�czenie psychiczne, b�le mi��ni, b�le �o��dka i nieprawid�owo�ci sk�rne. [5]

Dr Ralph Colp, psychiatra, zauwa�y�, [6] �e chocia� Karol Darwin cierpia� na palpitacje serca, zanim w grudniu 1831 roku wyruszy� z Plymouth na wypraw� statkiem  „Beagle”, w trakcie samej wyprawy i po powrocie do Anglii w pa�dzierniku 1836 roku, to jednak stan ten jeszcze si� pogorszy� w 1836 roku, kiedy rozpocz�� spisywa� w tajemnicy swoje ewolucjonistyczne pogl�dy. W nast�pnym roku, mi�dzy 1837 i 1838, palpitacje i rozstr�j �o��dka – choroby maj�ce psychologiczne �r�d�o – zacz��y si� powtarza� z trudn� do wytrzymania regularno�ci�. Zdaniem Colpa prawdopodobnie g��wn� przyczyn� intensywnego charakteru choroby by�a ta tajna praca na temat ewolucji. Uwa�a on te�, �e pocz�tki tej choroby mog�y by� wywo�ane przez stres psychiczny zwi�zany z rozwa�aniami na ten sam temat. Cho� Darwin w�wczas jeszcze m�g� wierzy� w odleg�ego od spraw �wiata Boga, to musia� zdawa� sobie spraw�, �e konsekwencje �wiatopogl�dowe idei ewolucjonistycznych nie mog�y przypa�� do gustu nie tylko znanym mu uczonym, b�d�cym tak�e duchownymi (np. Sedgwickowi, Foxowi i Henslowowi), ale nawet jego w�asnej �onie.

Colp uwa�a wi�c, �e Darwin cierpia� na chorob� psychiczn� i to ona mia�a spowodowa�, �e sta� si� kalek�, samotnikiem w wieku trzydziestu lat. Darwin mianowicie mia� u�wiadamia� sobie, jak wielkie zamieszanie i spustoszenie wywo�a jego teoria w �wiecie intelektualnym. [7] Co ciekawe, choroba mia�a si� zacz�� od my�li na temat teorii ewolucji, a stan zdrowia polepszy� si�, gdy ju� teoria ewolucji zosta�a zaakceptowana i Darwin przesta� nad ni� pracowa�. [8]

Analogicznego spostrze�enia dokona� Irving Stone, �e nie tylko Darwin, ale tak�e Joseph Hooker i Thomas Huxley byli hipochondrykami. Wszyscy oni uwa�ali, �e ich praca jest najwa�niejsz� spraw� w ich �yciu. Wskutek nadmiernej pracy podatni byli na realne i wyimaginowane choroby, a lekarstwem mog�o by� oderwanie si� od pracy, np. w postaci wycieczki, albo zmiana tempa �ycia. [9]

W li�cie do New York Timesa z 4 sierpnia 1991 roku dr Colp poda� dalsze szczeg��y na temat zdrowia Darwina. Po �mierci matki w 1817 roku, gdy mia� zaledwie osiem lat, jego siostry nauczy�y go, by nie wyra�a� s�owami uczu� �alu i zmartwienia. To wtedy zacz�� je wyra�a� objawami fizycznymi: b�lami �o��dka i zmianami sk�rnymi, ko�ataniem serca, zawrotami i b�lem g�owy. W doros�ym �yciu przecierpia� trzy okresy szczeg�lnego wzrostu choroby: w latach 1840-1841, 1848-1849 i 1863-1865. By� w�wczas niemal niezdolny do pracy i ba� si�, �e umrze. Zdaniem Colpa przyczyn nale�y szuka� w po��czeniu stres�w psychologicznych: zamartwianiem si� narodzinami, opiek� i zdrowiem jego dziesi�ciorga dzieci, trudno�ciami w udowodnieniu teorii ewolucji, obaw� przed krytyk� za antyreligijne implikacje tej teorii, a tak�e �alem po utracie ojca.

�lady choroby Darwina mo�na zauwa�y� i dzisiaj zwiedzaj�c jego dom. W rogu pokoju, w kt�rym uczony pisa� swoje dzie�a, za zas�on� znajdowa� si� porcelanowy pojemnik na wymioty. Darwin cz�sto podczas pisania zmuszony by� do szybkiego przerywania pracy i zwracania ca�ej zawarto�ci �o��dka. Zdaniem Johna Darntona, kt�ry zdwiedzi� dom tw�rcy ewolucjonizmu, [10] Darwin w ten spos�b p�aci� osobist� cen� za to, �e wyci�ga� logiczne wnioski, post�puj�c wedle wskaza� naukowych, niezale�nie od tego, gdzie one go prowadzi�y. A prowadzi�y go one – wed�ug Darntona – do tego, �e sta� si� narz�dziem pozwalaj�cym obali� pusty dogmat religii Zachodu.

Ten ostatni pogl�d domaga si� korekty. To nie by�o tak, �e Darwin zacz�� rygorystycznie stosowa� si� do obiektywnej metody naukowej, w rezultacie czego „pusty dogmat religii Zachodu”

 

s. 9

stan�� pod znakiem zapytania. Darwin – owszem – stosowa� si� do metody naukowej, ale do tej, kt�r� sam stworzy�. To Darwin dopiero zacz�� konsekwentnie stosowa� si� do – jak j� nazywaj� filozofowie – zasady naturalizmu metodologicznego, czyli zakazu odwo�ywania si� w wyja�nieniach naukowych do przyczyn nadnaturalnych, do czego� wi�cej jak tylko zjawisk i praw przyrody. Obalanie religii by�o wi�c nie skutkiem stosowania metody naukowej, ale jej za�o�eniem. Darwin na samym pocz�tku przyj�� postaw� wykluczania Boga z jakichkolwiek wyja�nie� tego, co obserwujemy w �wiecie. Je�li B�g istnieje i dzia�a lub dzia�a� w �wiecie, takie za�o�enie musi prowadzi� do istotnego zniekszta�cenia prawdy. Niestety, to arbitralne za�o�enie rozpowszechni�o si� i dzi� jest traktowane jako element definiuj�cy nauk�.

John Darnton nie za dobrze u�wiadamia sobie r��nic� mi�dzy za�o�eniem i konsekwencj�. Nie ma w�tpliwo�ci – pisze autor cytowanego artyku�u – �e Darwin zdawa� sobie spraw� z olbrzymich �wiatopogl�dowych implikacji swego dzie�a. W O powstawaniu gatunk�w nie atakowa� bezpo�rednio idei Boga, ale jego teoria ewolucji drog� doboru naturalnego nie pozostawia�a �adnego miejsca dla biblijnego stw�rcy.

Z up�ywem lat ateistyczne przekonania Darwina stawa�y si� coraz mocniejsze. Odwiedzaj�cym go go�ciom ten znany ju� i szanowany na ca�ym �wiecie my�liciel przedstawia� si� ch�tnie jako niewierz�cy, a przynajmniej jako agnostyk. W autobiografii napisanej, gdy mia� 73 lata, por�wna� d��enia religijne do zwyk�ego zachowania instynktownego, podobnego do obawy ma�py przed w��ami.

Janet Browne, autorka biografii Darwina, [11] przedstawi�a go jako stalowy intelekt, akceptuj�cy z odwag� my�l o wszech�wiecie bez Boga. Nie ba� si� spogl�da� g��boko w pust� przestrze�. Je�li bowiem zwierz�ta i ro�liny s� wynikiem nieosobowych, niezmiennych si�, to �wiat przyrody nie ma �adnego celu i moralno�ci. My wszyscy, psy i rzepy przyczepiaj�ce si� do ich ogon�w, go��bie i chwasty, jeste�my tym samym w oczach przyrody, r�wnie wa�ni i r�wnie zb�dni.

Poniewa� ca�kiem cz�sto duchowni r��nych wyzna�, zw�aszcza katoliccy, wmawiaj� niezorientowanym, �e mi�dzy darwinizmem i religi� nie ma konfliktu, przyjrzyjmy si� paru cytatom z jednej tylko publikacji zmar�ego par� lat temu czo�owego biologa ewolucyjnego, Ernsta Mayra. Cytaty pochodz� z artyku�u „Wp�yw Darwina na my�l wsp��czesn�”, �wiat Nauki, wrzesie� 2000, Nr 9 (109), s. 59-63:

 

Deistyfikacja

Jezuita George Coyne, dyrektor Obserwatorium Watyka�skiego, znany jest z gwa�townej obrony darwinizmu i wypowiadania teologicznie ryzykownych twierdze�. Niedawno na pytanie „czy potrzebujemy Boga do wyja�nienia pochodzenia �ycia?” odpar�: „Odpowiadam kr�tko i w�z�owato – nie”. [12] Coyne nale�y do tych my�licieli, kt�rzy uwa�aj�, �e mi�dzy nauk� i religi� nie mo�e istnie� konflikt, gdy� obie te dziedziny dotycz� roz��cznych sfer. Nauka m�wi o zwi�zkach przyczynowo-skutkowych zachodz�cych w materialnym �wiecie, religia za� – o �wiecie nadprzyrodzonym, o sensie i celu �ycia, ewentualnie o aktywno�ci Boga w sferze pozaempirycznej. Je�li chodzi o to ostatnie, to niekt�rzy filozofowie m�wi� o podtrzymywaniu przez Boga istnienia �wiata.

Pogl�dy takie s� niezwykle bliskie deizmowi. Deizm to pogl�d przypisuj�cy Bogu aktywno�� jedynie „na pocz�tku”. B�g wed�ug deist�w mia� si� potem, po stworzeniu �wiata, ostatecznie wycofa� z ingerowania w bieg wydarze�. Poniewa� deizm jest uznawany przez g��wne wyznania chrze�cija�skie za herezj�, Coyne i jemu podobni nie przyznaj� si� do niego. M�wi�, dla zatarcia niedobrego wra�enia, o sta�ym dzia�aniu Boga, tyle �e w dziedzinie nieempirycznej, np. o sta�ym podtrzymywaniu istnienia �wiata. G�osz� wi�c w praktyce deizm przy jednoczesnej mistyfikacji, �e go nie g�osz�. Proponuj� po��czy� oba te s�owa – „deizm” i „mistyfikacja” – i utworzy� nowe, „deistyfikacja” oraz „deistyfikatorzy”, aby adekwatnie odnosi� si� do tego, z czym mamy do czynienia.

Pismo �wi�te, jak wiemy, obfituje w opisy ingerencji Boga w bieg zdarze�. Niekt�re z nich deistyfikatorzy pozbawiaj� dos�ownego sensu. Tak traktuj� opis stworzenia �wiata w ci�gu 6 dni i wszystko to, co jest opisane w pierwszych 11 rozdzia�ach Ksi�gi Rodzaju. Nie wiem jak Coyne, ale niekt�rzy o zbli�onych do niego pogl�dach podobnie zaczynaj� ju� traktowa� nowotestamentowe opisy dzia�alno�ci Jezusa. Przemieni� wod� w wino w Kanie Galilejskiej? Chodzi� po wodzie? Rozmno�y� �ywno�� dla potrzebuj�cych t�um�w? Wskrzesi� umar�ego? I – w ko�cu – zmartwychwsta�?

Je�li jacy� deistyfikatorzy nie maj� jeszcze odwagi, by zakwestionowa� dos�owno�� wszystkich tych opis�w, zw�aszcza ostatniego, to s� niekonsekwentni. Je�li bowiem B�g m�g� dzia�a� w I wieku naszej ery, to dlaczego tak zdecydowanie mamy zaprzecza� Jego aktywno�ci w innych okresach historycznych? Dlatego, �e takie jest za�o�enie wsp��czesnej nauki? Je�li przyjrzymy si� historii nauki, to dostrzec mo�emy wiele jej za�o�e�, kt�re p��niej upad�y. Dwutysi�cletnia tradycja chrze�cija�stwa m�wi, �e za niekt�re wydarzenia odpowiada bezpo�rednio sam B�g (nale�y tu m.in. stworzenie �wiata, �ycia, jego r��nych form i w ko�cu cz�owieka), a za inne – stworzona przyroda razem z obowi�zuj�cymi w niej prawami. Od 150 lat w nauce obowi�zuje tradycja inna – �e B�g nie odpowiada bezpo�rednio, jako tzw. przyczyna pierwszorz�dna, za �adne empirycznie wykrywalne wydarzenie. Za wszystkie bezpo�rednio odpowiada przyroda i jej prawa. Mamy wi�c do czynienia ze zderzeniem dw�ch tradycji.

Je�li deistyfikatorzy opowiadaj� si� za t� drug�, to trzeba mie� �wiadomo�� tego, co robi�. Odrzucaj� mianowicie tradycyjnie rozumiane chrze�cija�stwo.

Mieczys�aw Pajewski

[email protected]; www.creationism.org.pl



[1] Polskim koszmarnym zwyczajem XIX wieku by�o nie tylko spolszczanie imion, ale i nazwisk: Waszyngton, Marks, Szekspir, Szopen itd. Ciekawe, �e ci dzisiejsi tradycjonali�ci, kt�rzy krzycz�, �e nale�y spolszcza� imiona wsp��cze�nie �yj�cych os�b, nie robi� tego tak�e i w odniesieniu do nazwisk. Mieliby�my Busza, Blera, Szyraka, a nieco wcze�niej Degola, �yskara Destenia, Czerczila, Taczer i inne dziwol�gi.

[2] Por. Geoffrey West, Charles Darwin: A Portrait, Yale University Press, New Haven 1938, s. 335.

[3] O roli, jak� w kszta�towaniu si� �wiatopogl�du Karola Darwina odegra�a �mier� jego ukochanej c�reczki, Annie, por. w „Meandry 1” (Id� pod pr�d maj 2005, nr 5 (10), s. 8-9).

[4] Charles Darwin, The Autobiography of Charles Darwin, 1809-1882, Appendix and Notes by Granddaughter Nora Barlow, W.W. Norton & Company, New York 1958.

[5] Por. John Bowlby, Charles Darwin: A New Life, W.W. Norton, New York 1991.

[6] Por. Ralph Colp, To Be an Invalid: The Illness of Charles Darwin, University of Chicago Press, Chicago 1977, s. 9-11, 14.

[7] Tam�e, s. 20.

[8] Por. Richard Milner, „Darwin’s shrink: a noted Darwin historian proves the naturalist’s inner life”, Natural History November 2005, http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_9_114/ai_n15792476

[9] Por. Irving Stone, The Origin: A Biographical Novel of Charles Darwin, Doubleday&Company Inc., New York 1980, s. 614 (za: Larry Azar, Evolution and Other Fairy Tales, AuthorHouse, Bloomington, Indiana 2005, s. 472).

[10] Por. John Darnton, „Darwin paid for the fury he unleashed. How a believer became an iconoclast”, San Francisco Chronicle September 25, 2005; http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/09/25/INGAUERQK01.DTL&hw=darwin&sn=001&sc=1000

[11] Charles Darwin: Voyaging, Knopf 1995 oraz Charles Darwin: The Power of Place, Knopf, 2002.

[12] Wg Stephen Barr, „On the Square. Observation & Contentions”, http://www.firstthings.com/ June 2, 2006 (http://creationism.org.pl/groups/ptkrmember/nauka-religia/document.2006-06-02.6585640674)