Piotr Cieśliński, "Wszechświat na początku był płynny" (2005)
"Gazeta Wyborcza" 27 kwietnia 2005; http://serwisy.gazeta.pl/nauka/1,34148,2678150.html
Wszechświat na początku był płynny
Fizycy ze zdumieniem odkryli, że kilka mikrosekund po Wielkim Wybuchu kosmos wcale nie był wypełniony gazową plazmą, lecz gorącą cieczą
Mikroskopijny fragment tej pierwotnej materii, z której niegdyś składał się Wszechświat, odtworzono na ułamek sekundy w laboratorium RHIC w Brookhaven w USA. Jej temperatura sięgała bilionów stopni.
W tych warunkach - jak dowodzą fizycy - nie tylko rozpadły się atomy, lecz także jądra atomowe oraz tworzące je nukleony. Pozostała jedynie mieszanina najdrobniejszych znanych cegiełek materii - kwarków i gluonów.
Od lat uczeni chcieli poznać własności tej pramaterii. - Każda substancja znana do tej pory ludzkości już w temperaturze kilku milionów stopni by wyparowała i zamieniła się w gaz - opowiadał dr Dmitri Kharzeev z Brookhaven podczas spotkania Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego w Tampa na Florydzie w zeszłym tygodniu. - Tymczasem niespodziewanie okazało się, że stworzona przez nas ekstremalnie gorąca substancja jest płynna.
I to niemal idealnie płynna, bo porusza się prawie bez lepkości. - Jest bardziej ciekła niż woda w stojącej przede mną szklance - pokazał Kharzeev na konferencji prasowej. Można więc śmiało rzec, że u zarania dziejów Bóg przyrządził zupę z kwarków i gluonów zamiast - jak się powszechnie spodziewano - z gazowej plazmy.
Ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami*
Fizycy odczytali już większość scenariusza stworzenia świata. Brakuje tylko kilku pierwszych stron opisujących pierwsze kilka mikrosekund. Jak podejrzewano, istniała wtedy najbardziej rozdrobniona pramateria złożona z kwarków, antykwarków i gluonów. Dalszą historię znamy i potrafimy odtworzyć w laboratoriach. Kilkadziesiąt mikrosekund po Wielkim Wybuchu kwarki zaczęły wiązać się ze sobą w większe cząstki (protony i neutrony), a z nich minutę później powstały jądra atomowe, zaś po kolejnych 400 tys. lat dołączyły do nich elektrony, tworząc atomy i cząsteczki chemiczne. Potem narodziły się gwiazdy, galaktyki i my.
Do tej pory sądzono, że zanim kwarki zostały uwięzione w większych konglomeratach materii, poruszały się z całkowitą swobodą, wolne niczym cząsteczki idealnego gazu, zderzając się jedynie z sąsiadami jak kule bilardowe (we wczesnym kosmosie było bardzo gęsto i tłoczno). Fizykom było w to o tyle łatwiej uwierzyć, że taki obraz - gazu kwarków - znacznie upraszczał rachunki w niezwykle trudnej matematycznie teorii opisującej własności kwarkowej materii, tzw. chromodynamice.
Żeby się jednak przekonać, jak było naprawdę, trzeba było zbudować maszyny czasu - akceleratory, w których cząstki materii rozbija się w drobny mak, a więc do takiego stanu, w jakim istniały pierwotnie.
Pierwsze doniesienia o plazmie kwarkowo-gluonowej nadeszły pięć lat temu z europejskiego akceleratora w laboratorium CERN pod Genewą. Ale fizycy tylko pochwalili się, że jako pierwsi stworzyli poszukiwaną pramaterię, lecz nie byli w stanie zbadać jej własności. Udało się to dopiero Amerykanom - i to z pomocą złotego kruszcu.
Niechaj powstanie sklepienie w środku wód i niechaj ono oddzieli jedne wody od drugich*
W Brookhaven do wytworzenia pramaterii fizycy użyli jonów złota (samych jąder atomów ogołoconych z okrążających ich elektronów). Rozpędzali je do ogromnej prędkości - aż 99,995 proc. prędkości światła - po czym zderzali je czołowo. Jądro atomu złota składa się ze 197 protonów i neutronów. Kiedy takie dwa rozpędzone i masywne jądra wpadną na siebie, protony i neutrony dosłownie zlewają się ze sobą. Powstaje kropelka substancji niezwykle gęstej, rozpalonej do dwóch bilionów stopni i rozmiaru ledwie kilku femtometrów (bilionowej części milimetra).
Jest to miniaturowa kopia Wszechświata z pierwszych chwil po Wielkim Wybuchu. Substancja ta rozpada się w tak małym ułamku sekundy, że żaden ze znanych przyrządów badawczych nie jest w stanie złapać tej chwili i wykonać pomiarów.
Jednak fizycy potrafią mierzyć efekty zderzenia, wyłapywać wszystkie cząstki - odpryski z miniaturowego Wielkiego Wybuchu - i na ich podstawie wnioskować o własnościach pramaterii, z jakiej się wyłoniły. Stąd właśnie było wiadomo, że składniki pramaterii poruszały się kolektywnie - jak w cieczy, a nie niezależnie od siebie - jak w gazie. A to oznacza, że oddziałują z sobą silniej, niż się zdawało.
Teoretycy muszą więc zrewidować swe wcześniejsze modele. Niektórzy już rozpoczęli symulacje na największych superkomputerach świata, by rozwiązać takie równania ruchu, w których pramateria przelewa się prawie bez lepkości, z prędkością bliską świetlnej.
- To najważniejsze odkrycie w fizyce jądrowej ostatnich lat - powiedział serwisowi Physicsweb prof. Ulrich Heinz z uniwersytetu stanowego Ohio w Columbus. Szczegóły wkrótce ukażą się w czterech zbiorczych pracach w "Nuclear Physics A".
W internecie: http://www.bnl.gov/RHIC/
* Śródtytuły to cytaty z Księgi Rodzaju
Piotr Cieśliński
