Sławomir Zagórski, "Poznaliśmy szczegółową budowę ludzkiego chromosomu X" (2005)

http://serwisy.gazeta.pl/nauka/1,34148,2604702.html

Najdziwniejszy, najbardziej zagadkowy z ludzkich chromosomów odsłania swoje tajemnice. Dwie prace z najnowszego wydania "Nature" rzucają nowe światło na budowę, funkcje i ewolucję Iksa

Chromosom X zyskał nazwę ze względu na swoją tajemniczość. Istotnie, przez lata stanowił nie lada zagadkę dla genetyków. To jedyny chromosom, którego jedna kopia jest u przedstawicielek płci pięknej wyłączana. Jeden z dwóch (obok Y) wypełniony "genetycznym śmieciem", spośród którego trudno wyłowić jest funkcjonalne geny.

X i Y to chromosomy decydujące o płci ssaków. Samice mają w swych komórkach po dwa Iksy (jeden w spadku po mamie, drugi po tacie), zaś samce Iks po mamie i Igrek po tacie. 300 milionów lat temu X i Y stanowiły doskonale zgraną parę - zawierały te same geny i miały identyczną wielkość. Potem jednak Y zaczął się stopniowo pozbywać swoich genów i kurczyć się. W efekcie dziś z dawnego Igreka pozostał wyłącznie jego cień z niewielką liczbą genów kluczowych dla rozwoju męskich cech płciowych.

X musiał zareagować na te zmiany. Nauczył się wyciszać własne geny po to, by zapewnić względną równowagę w ilości białek, jaką dysponują obydwie płcie. Wyłączanie jednego z Iksów odbywa się na bardzo wczesnym etapie rozwoju żeńskiego zarodka. To, który z chromosomów ulegnie uśpieniu, jest całkowicie losowe - w jednych komórkach X jest wyłączany od jednego, w innych od drugiego z rodziców. W efekcie organizm każdej przedstawicielki ssaków stanowi mozaikę dwóch rodzajów komórek korzystających z jednego lub drugiego Iksa. Tej mozaikowatości u kobiet gołym okiem nie sposób dojrzeć, świetnie ją natomiast widać u tzw. szylkretowych kotów. Gen warunkujący rudą bądź czarną barwę futerka znajduje się u tych zwierząt w chromosomie X. Ponieważ w części komórek samic wyłączany jest jeden, a w innych drugi X, ich sierść przypomina czarno-rudą mozaikę. Za obecność dodatkowych białych plam odpowiada zupełnie inny gen niemający nic wspólnego z Iksem.

Kobieta zmienną jest

Laura Carrel z Penn State College of Medicine (Hershey, Pensylwania, USA) i Huntington Willard z Duke University (Durham, Karolina Północna, USA) przyjrzeli się dokładniej fenomenowi wyciszania genów Iksa w ludzkich komórkach. Okazało się, że proces ten obejmuje nie 100, lecz 75 proc. genów zawartych w tym chromosomie. 15 proc. genów nigdy nie traci swej aktywności, natomiast pozostałe 10 proc. czasem pracuje, a czasem nie. Odkrycie to udowadnia, że kobiety są jeszcze bardziej zmienne i zróżnicowane genetycznie, niż sądziliśmy do tej pory. Ta różnorodność najprawdopodobniej ma jakieś znaczenie w medycynie, choć jakie, trudno dziś określić.

Mark Ross z Sanger Institute (Hinxton, Cambridgeshire, Wlk. Brytania) wraz z kolegami zajął się dokładną budową ludzkiego chromosomu X. Po wielu próbach udało mu się ustalić niemal pełną instrukcję genetyczną Iksa. Informacje te pozwoliły zrekonstruować historię zmian, jakie w ciągu 300 mln lat zaszły w ludzkich chromosomach płci. Udało się m.in. ustalić, że owe zmiany następowały skokowo, w pięciu etapach. Każdy etap rozpoczynał się prawdopodobnie od odwrócenia sporego fragmentu DNA w prastarym odpowiedniku Igreka. Pojawiająca się niezgodność pomiędzy Iksem i Igrekiem powodowała stopniową degenerację, a w końcu wypadanie genów z męskiego chromosomu.

1098 genów

Rossa interesowała nie tylko ewolucja. Określił on też prawdopodobną liczbę genów współczesnego Iksa. Jego zdaniem wynosi ona dokładnie 1098. Funkcja wielu genów pozostaje nadal zagadką, natomiast jej rozwiązanie jest o tyle ważne, że część owych genów wywołuje groźne choroby objawiające się przede wszystkim u mężczyzn. Kobiety znacznie rzadziej zapadają na hemofilię czy dystrofię mięśniową Duchenne'a, gdyż działanie "złego" genu z jednego Iksa może być przezwyciężone działaniem "dobrego" genu z drugiego chromosomu. U mężczyzn zaplecza w postaci drugiego Iksa nie ma. Jeśli więc w odziedziczonym po mamie Iksie trafi się coś złego, mężczyzna nie ma szans na uniknięcie choroby.

Jednym z najbardziej zaskakujących stwierdzeń Rossa jest to, że nadspodziewanie dużo, bo aż 99 genów w chromosomie X, jest związanych z funkcjonowaniem... męskich jąder. Poziom białek kodowanych przez te geny rośnie wyraźnie u chorych na raka jądra, a także na czerniaki i inne złośliwe nowotwory. Owe białka to potencjalne cele antynowotworowych szczepionek, na które od lat liczą onkolodzy. Lepsze zrozumienie mechanizmów wyciszania genów w Iksie może ułatwić opracowanie takich szczepionek. Skoro natura sama potrafi wyłączać geny, możemy starać się ją naśladować.

Nie takie znów śmieci

No właśnie, w jaki sposób X radzi sobie z wyciszaniem własnych genów? Otóż Ross jest zdania, że odpowiadają za to wypełniające niemal jedną trzecią chromosomu szczególne sekwencje repetytywne, jakich próżno szukać w innych częściach genomu. - To niezwykle ważne stwierdzenie - podkreśla dr Paweł Golik z Zakładu Genetyki Uniwersytetu Warszawskiego. - Od lat zastanawiamy się, do czego służy ten niekodujący białek, tzw. śmieciowy DNA. Dziś okazuje się, że jedną z funkcji tych komórkowych śmieci może być blokowanie genów.

Prace Carrel i Rossa nie wyjaśniają naturalnie wszystkich sekretów Iksa. Zrozumienie funkcji 1098 genów zajmie lata. By poznać pełną budowę DNA, trzeba jeszcze uzupełnić 14 luk w genetycznym zapisie. Po to zaś, by odtworzyć wszystkie szczegóły historii Iksa, naukowcy będą musieli z kolei sięgnąć do DNA ssaków niewytwarzających łożyska, a więc np. oposa. Nie łudźmy się. Żeński chromosom - jak przystało na atrybut płci pięknej - tak łatwo nie zdradzi swoich słodkich tajemnic.