Polly Toynbee, "Opowieści z Narnii: Lew, Czarownica i stara szafa. Narnia - to, co najbardziej odpycha w religii" (2006)
The Guardian,styczeń, 2006 http://film.onet.pl/0,0,1303395,1,600,artykul.html
Aslan potrząsa swą lwią grzywą i ryczy na całą Narnię. Chrystus
zmartwychwstał! Jednak w dzisiejszych czasach dla wielu brytyjskich dzieci
przekaz ten nie będzie czytelny.
Film "Opowieści z Narnii: Lew, Czarownica i stara szafa" to
adaptacja jednej z serii siedmiu powieści dziecięcych C.S. Lewisa. Jak dotąd
rozeszło się 85 milionów egzemplarzy książek i tylko seria o Harrym Potterze
osiągnęła lepszą sprzedaż.
Film ma przejąć schedę po innej wielkiej produkcji, "Władcy
Pierścieni". Tak się składa, że pomimo różnic dzielących dwóch wielkich
pisarzy, Tolkien i Lewis mieli ze sobą wiele wspólnego. To właśnie autor
Trylogii, podczas całonocnej rozmowy, nawrócił Lewisa na chrześcijaństwo.
"Narnia" jest osobliwą mieszanką magii, mitów i symboliki chrześcijańskiej -
czasem przedstawioną z niesłychaną wyobraźnią, niekiedy jednak w sposób
przerażający.
Nowy obraz Disneya jest wierną adaptacją książki, piękną
wizualnie i wspaniale zagraną. Filmowy świat czwórki dzieci doskonale oddaje
charakter starej Anglii z powieści Lewisa. Jednak już od pierwszych scen
ucieczki z bombardowanego miasta opowieść zawiera duży ładunek emocji. Pod
koniec, jak to często bywa u Disneya, widz ma prawo czuć się zmanipulowany,
choć w tym wypadku jest to manipulacja zgodna z zamierzeniem autora
pierwowzoru.
Nieprzypadkowo promocja filmu skierowana jest głównie do osób
wierzących. Zaproszona do współpracy firma Outreach ma propagować w
brytyjskich kościołach religijne przesłanie obrazu. Chrześcijańska stacja
radiowa Premier namawia duchownych do omawiania podczas kazań elementów
ewangelicznych zawartych w "Opowieściach z Narnii". Parafia w Kencie
przeznaczyła nawet 10 tysięcy funtów na bilety dla rodziców samotnie
wychowujących swe potomstwo (jakby dzieciom osób samotnych bardziej
potrzebne było słowo Boże...).
Wierzący Amerykanie również wykorzystują film do swoich celów.
Jedna z organizacji religijnych namawia przywódców kościelnych w całym kraju
do "wzięcia pod uwagę fantastycznych możliwości, jakie powstały wraz z
ukazaniem się filmu". Jeb Bush, brat prezydenta i gubernator Florydy chce,
aby w jego stanie każde dziecko przeczytało książkę Lewisa. Koproducent
filmu, Walden Media organizuje dla dzieci zajęcia poświęcone "Narnii" i
Biblii. Właściciel Walden Media wspiera finansowo zarówno Partię
Republikańską, jak i promocję książki zainicjowaną przez gubernatora
Florydy. To pomysłowe połączenie polityki, religii i marketingu wywołało już
z resztą protesty ze strony amerykańskiej organizacji na rzecz oddzielenia
Kościoła od państwa. Członkowie ruchu twierdzą, że zaangażowanie władz w
szerzenie religijnego przesłania książki "jest naruszeniem Pierwszej
Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych".
Niewykluczone, że dla Disneya ten sojusz z chrześcijanami
będzie - przynajmniej po naszej stronie Atlantyku - dużym błędem. Gorliwie
popierana niedawno przez kościoły "Pasja" okazała się klapą i dziś magazyny
pełne są niesprzedanych płyt DVD z filmem Gibsona. Nie bardzo wiadomo jak
namówić Brytyjczyków do obejrzenia "Opowieści z Narnii". Społeczeństwo jest
w znacznym stopniu świeckie, kościelne ławy świecą pustkami - trudno więc
będzie zapełnić sale kinowe. Reżyser Andrew Adamson (ten od "Shreka")
zapewnia, że wątki chrześcijańskie w filmie pozostawiają widowni miejsce na
interpretację. Powstały dwie wersje płyty ze ścieżką dźwiękową filmu - jedna
z muzyką religijną, druga popowa.
Dla większości brytyjskich dzieci "Opowieści z Narnii" staną się
jeszcze jedną bajką. Nieliczne z nich będą umiały zrozumieć przesłanie
kryjące się za odwieczną mityczną walką dobra ze złem. Nieliczne też zauważą
analogie pomiędzy Jezusem a lwem. Według ostatnich badań, 43 procent
Brytyjczyków nie potrafi powiedzieć czym jest Wielkanoc. W galeriach sztuki
pod obrazami o tematyce religijnej pojawiły się już nawet podpisy
wyjaśniające ich kontekst. Coraz więcej jest bowiem ludzi, którzy nie wiedzą
czym jest Ogród Oliwny, Przemienienie Pańskie, zdjęcie z krzyża, czy
Wniebowstąpienie. Być może jest to godna pożałowania ignorancja kulturowa,
niemniej dla większości widzów Aslan pozostanie jedynie lwem.
Proponuję zatem małą powtórkę dla tych, którzy nie należą do
wielbicieli twórczości C.S. Lewisa, a obawiają się niewygodnych pytań ze
strony swych pociech. Czwórka dzieci wchodzi przez starą szafę do Narnii,
krainy w której za sprawą białej czarownicy panuje wieczna zima. Mały
Edmund, rozgoryczony niewdzięczną rolą poniewieranego młodszego brata, ulega
pokusom szatana pod postacią czarownicy. Zamiast srebrników mamy słodką
galaretkę, za którą Edmund gotów jest zdradzić swe rodzeństwo i przyjaciół.
Winy "syna Adama" mogą być odkupione jedynie poprzez najwyższą ofiarę
Aslana. Ten Chrystus w skórze lwa oddaje swoje życie, godząc się na męki i
poniżenie. Złożone na ołtarzu ofiarnym ciało znika, a dwie dziewczynki -
niczym Maryja i Magdalena - płaczą przy jego grobie.
Póki co, wszystko jest jasne. Lew, który oddaje swe życie za
życie Edmunda, to jeszcze nic nadzwyczajnego. Ale co to? Po długiej i
ciemnej nocy wypełnionej żalem i lamentami, lew ożywa. Jak? Dlaczego?
Właściwie trudno powiedzieć dlaczego. Prawdopodobnie są to te same niejasne
przyczyny, co w ewangeliach. Aslan nazywa to "głęboką magią" i wyjaśnia, że
czysta ofiara jest w stanie pokonać śmierć.
Ze wszystkich elementów chrześcijaństwa najbardziej drażniący jest
motyw Chrystusa biorącego na siebie nasze grzechy i poświęcającego swoje
życie dla naszego zbawienia. Czy ktokolwiek z nas go o to prosił? Biedny
Edmund musi wziąć na siebie cały ciężar winy. A chrześcijanie wiedzą dobrze
jak takie poczucie winy wywołać. Moja matka opowiadała mi o zakonnicach,
które zwykły ostrzegać ją, że za każdym razem kiedy nie zje warzyw, albo
zapomni odmówić modlitwy, wbija cierń w świętą głowę Chrystusa.
Zmartwychwstały Aslan odbywa z Edmundem długą i przełomową rozmowę na skale.
Nie wiemy o czym mówią, faktem jest jednak, że chłopiec wraca całkiem
odmieniony i prawdziwie oczyszczony.
Powieść Lewisa nie spodobała się Tolkienowi. Można przyjąć, że obaj
autorzy mieli tę samą słabość do świata rządzonego przez feudałów, w którym
posłuszny plebs klękał przed każdym panem. Zarówno proponowany przez nich
świat fantasy, jak też ich wersja chrześcijaństwa zakładały sztywną
hierarchię władzy. Panowie i władcy mają być traktowani z należną czcią i
uwielbieniem. Tolkiena odpychał jednak mentorski ton Lewisa.
Z biegiem lat narastały wątpliwości co do typu chrześcijaństwa
przedstawionego w "Opowieściach z Narnii". Czy Chrystus może być lwem?
Przecież był owieczką, reprezentował cichych, słabych i biednych,
odmawiających walki. Philip Pullman, autor trylogii "Mroczne Materie",
nazwał dzieło Lewisa "jedną z najokropniejszych, najbardziej szkodliwych
rzeczy, jakie kiedykolwiek czytał.
"Narnia" jest bowiem odzwierciedleniem typowo Republikańskiej wersji
chrześcijaństwa, uznającej, że silni mają rację. Słyszałam raz kazanie
znanego kaznodziei Normana Vincenta Peale'a, w którym zapewniał on swoich
majętnych wiernych, że Bóg uczynił ich bogatymi, bo na to zasłużyli. Silni
otrzymają ziemską nagrodę, ponieważ Bóg jest po ich stronie. Wygląda na to,
że C.S. Lewis podziela ten pogląd. W końcowej bitwie mali krzyżowcy z
niejasnych przyczyn koronowani są na królów i królowe. Ubodzy nie posiądą
ziemi Lewisa.
Czy to wszystko ma jakieś znaczenie? Raczej nie. Większość dzieci
niczego nie zauważy. Jednak dorośli, którzy krzywią się na myśl o przykrych
elementach chrześcijaństwa powinni przed obejrzeniem najbardziej religijnych
scen zaopatrzyć się na wszelki wypadek w papierowe torebki. Krytyk
"Guardiana" dał filmowi pięć gwiazdek stwierdzając, że nie ma potrzeby
irytować się odniesieniami do chrześcijaństwa. Mnie one irytują.
Lewis chciał, żeby jego książka przygotowała dzieci na religię,
pomogła im zaakceptować chrześcijaństwo w ich późniejszym życiu. Autor
napełnia więc dziecięce umysły chrześcijańską symboliką podaną w baśniowej
formie, ale przepełnioną winą, ofiarą i cierpieniem, skażoną emocjonalnym
sadyzmem.
Dzieci mają się zakochać w Aslanie, choć jest on nie tyle bohaterem,
co raczej czystą, surową, potężną siłą. Jest symbolem tego, czemu
sprzeciwiają się ateiści w odniesieniu do religii. Jego boska wszechobecność
zdejmuje z ludzi odpowiedzialność za to co robią tu, na ziemi, gdzie nikt
ich nie kontroluje, nikt nie prowadzi za rękę, nikt nie ocenia i gdzie nie
ma innej drogi. Tylko my sami cierpimy za swoje przewinienia, tylko my sami
możemy siebie odkupić. Sami musimy rozstrzygać nasze spory. Nie potrzebujemy
żadnych świętych przewodników, wystarczy nasz ludzki kompas moralny. Każdy
potrzebuje duchów, cudów i poetyckich wyobrażeń. Potrafimy się jednak obejść
bez Aslana.
